Trước thực trạng trên, ngày 5/3/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số kèm theo Quyết định số 423/QĐ-BVHTTDL nhằm định hướng hành vi ứng xử của tổ chức, cá nhân theo các giá trị văn hóa, đạo đức và pháp luật; góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh, tôn trọng bản sắc văn hóa Việt Nam và lan tỏa các nội dung tích cực, sáng tạo, mang đậm giá trị nhân văn dân tộc. Đây được xem là bước đi cần thiết trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra mạnh mẽ, khi mỗi công dân không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn trở thành chủ thể tạo lập và lan truyền nội dung trên không gian mạng. Bộ Quy tắc xác định rõ các nguyên tắc ứng xử trên môi trường số như tuân thủ pháp luật; tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; sử dụng ngôn ngữ văn minh, lịch sự; không đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, kích động bạo lực, thù hằn dân tộc, mê tín dị đoan, nội dung phản cảm hoặc xâm phạm đời tư người khác. Đồng thời khuyến khích người dùng mạng xã hội lan tỏa những giá trị tích cực, những hành động đẹp, các sản phẩm văn hóa lành mạnh, phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam.
Thực tế cho thấy, cùng với sự phát triển bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, YouTube hay Zalo, tình trạng ứng xử thiếu văn hóa trên không gian mạng đang trở thành vấn đề nhức nhối. Không khó để bắt gặp những cuộc “đấu tố” qua livestream, những bình luận tục tĩu, miệt thị ngoại hình, bôi nhọ danh dự cá nhân hoặc các hội nhóm chuyên phát tán tin giả, tin thất thiệt nhằm câu tương tác. Nhiều người bất chấp chuẩn mực đạo đức, pháp luật để tạo “trend” (xu hướng), tăng lượt xem, thu lợi nhuận từ quảng cáo và bán hàng trực tuyến. Đáng lo ngại hơn, nhiều vụ việc xuất phát từ mâu thuẫn nhỏ trên mạng xã hội nhưng lại dẫn tới hậu quả nghiêm trọng ngoài đời thực. Không ít thanh thiếu niên bị kích động, lôi kéo tham gia bạo lực học đường, tụ tập đánh nhau, quay clip đăng tải lên mạng nhằm khoe khoang, thể hiện bản thân. Một số đối tượng sử dụng mạng xã hội để bịa đặt, vu khống, xúc phạm lực lượng chức năng, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước, gây hoang mang dư luận.
Thời gian qua, lực lượng Công an trên cả nước đã liên tiếp phát hiện, xử lý nhiều vụ việc liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Tại Hà Nội, cơ quan chức năng từng xử phạt nhiều trường hợp đăng tải thông tin sai sự thật về dịch bệnh, thiên tai, tình hình an ninh trật tự nhằm câu view, gây hoang mang dư luận. Ở TP Hồ Chí Minh, một số TikToker, YouTuber bị xử lý vì sản xuất nội dung phản cảm, xúc phạm danh dự người khác, phát ngôn lệch chuẩn, vi phạm thuần phong mỹ tục. Nhiều chủ tài khoản mạng xã hội còn bị xử phạt do livestream bán hàng với lời lẽ thô tục, bịa đặt thông tin về sản phẩm, xúc phạm người tiêu dùng và cơ quan quản lý Nhà nước. Không ít nghệ sĩ, người nổi tiếng cũng đã bị cơ quan chức năng nhắc nhở, xử phạt do quảng cáo sai sự thật hoặc có phát ngôn gây tranh cãi trên mạng xã hội. Điều này cho thấy, dù là ai, có sức ảnh hưởng đến đâu thì việc tham gia môi trường số cũng phải tuân thủ pháp luật và chuẩn mực văn hóa chung của xã hội.
Theo quy định hiện hành, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín cơ quan, tổ chức hoặc danh dự, nhân phẩm cá nhân có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định số 15/2020/NĐ-CP của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 14/2022/NĐ-CP. Mức phạt có thể lên tới hàng chục triệu đồng, đồng thời buộc gỡ bỏ thông tin vi phạm. Trường hợp nghiêm trọng, đối tượng vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội danh như “Làm nhục người khác”, “Vu khống”, “Đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông”, “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” theo quy định của Bộ luật Hình sự. Điển hình, thời gian qua, lực lượng chức năng đã xử lý nhiều đối tượng đăng tải thông tin sai sự thật liên quan đến thiên tai, dịch bệnh, sáp nhập đơn vị hành chính, biến động thị trường tài chính, ngân hàng… gây ảnh hưởng đến an ninh, trật tự và tâm lý xã hội. Có trường hợp chỉ vì muốn tăng lượng tương tác mà dựng chuyện bắt cóc trẻ em, tung tin thất thiệt về dịch bệnh hoặc cắt ghép hình ảnh để bôi nhọ người khác. Sau khi bị triệu tập làm việc, nhiều đối tượng mới nhận thức được hậu quả pháp lý từ hành vi của mình.
Nguyên nhân của tình trạng ứng xử thiếu văn hóa trên không gian mạng xuất phát từ nhiều yếu tố. Trước hết là sự xuống cấp về đạo đức, ý thức trách nhiệm của một bộ phận người sử dụng mạng xã hội. Không ít người cho rằng môi trường mạng là “ảo” nên có thể phát ngôn tùy tiện mà không bị xử lý. Tâm lý muốn nổi tiếng nhanh, muốn gây chú ý bằng mọi giá đã khiến nhiều người bất chấp chuẩn mực xã hội để tạo ra các nội dung độc hại, phản cảm. Bên cạnh đó, thuật toán của một số nền tảng mạng xã hội thường ưu tiên các nội dung gây tranh cãi, giật gân, kích thích cảm xúc mạnh nhằm tăng tương tác. Điều này vô tình tạo “đất sống” cho những clip phản cảm, các cuộc livestream cãi vã, xúc phạm nhau hoặc những thông tin chưa được kiểm chứng. Trong khi đó, kỹ năng nhận diện thông tin giả, kỹ năng ứng xử trên môi trường số của nhiều người dân, đặc biệt là giới trẻ, còn hạn chế. Một nguyên nhân khác là sự buông lỏng quản lý của gia đình đối với việc sử dụng internet của trẻ em và thanh thiếu niên. Nhiều phụ huynh giao điện thoại thông minh cho con nhưng thiếu sự định hướng, kiểm soát nội dung tiếp cận. Không ít em học sinh bị ảnh hưởng bởi các trào lưu lệch chuẩn, ngôn ngữ tục tĩu, hành vi bạo lực trên mạng xã hội rồi bắt chước ngoài đời thực.
Trước thực trạng đó, lực lượng Bộ Công an và Công an các đơn vị, địa phương đã chủ động triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian mạng. Các đơn vị nghiệp vụ tăng cường rà soát, phát hiện, đấu tranh với các hành vi đăng tải thông tin sai sự thật, xuyên tạc, xúc phạm danh dự cá nhân, tổ chức; đồng thời phối hợp với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ xuyên biên giới yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm. Lực lượng Công an các cấp đã đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật về an ninh mạng, kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, văn minh cho người dân, học sinh, sinh viên. Nhiều địa phương đã tổ chức các diễn đàn “Thanh niên với văn hóa ứng xử trên không gian mạng”, “Nói không với tin giả”, “Xây dựng môi trường mạng an toàn cho trẻ em”… góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng. Cùng với công tác tuyên truyền, việc xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm được xem là giải pháp quan trọng nhằm răn đe, phòng ngừa chung. Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp sau khi bị xử phạt hành chính, công khai xin lỗi trên mạng xã hội hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự đã trở thành bài học cảnh tỉnh cho cộng đồng mạng. Quan điểm nhất quán của cơ quan chức năng là không có “vùng cấm” trên không gian mạng; mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải được phát hiện, xử lý nghiêm minh.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang diễn ra sâu rộng, xây dựng văn hóa ứng xử trên môi trường số không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước hay lực lượng chức năng mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi người dùng internet cần nhận thức rõ rằng, phía sau màn hình điện thoại hay máy tính vẫn là những con người thật với danh dự, nhân phẩm và quyền được pháp luật bảo vệ. Một lời bình luận ác ý, một thông tin thất thiệt hay một cú nhấp chuột chia sẻ thiếu kiểm chứng đều có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng.
Ứng xử văn hóa trên môi trường số trước hết phải bắt đầu từ ý thức tôn trọng pháp luật, tôn trọng người khác và trách nhiệm với cộng đồng. Mỗi cá nhân cần tỉnh táo trước các thông tin chưa được kiểm chứng; không cổ súy, tiếp tay cho các nội dung độc hại, phản cảm; tích cực lan tỏa những giá trị tốt đẹp, nhân văn. Gia đình, nhà trường cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng ứng xử văn minh trên mạng cho thanh thiếu niên. Các doanh nghiệp cung cấp nền tảng số cũng phải nâng cao trách nhiệm trong việc kiểm duyệt nội dung, ngăn chặn thông tin xấu độc. Không gian mạng sẽ chỉ thực sự trở thành môi trường an toàn, lành mạnh khi mỗi người dân đều có ý thức “thượng tôn pháp luật” và giữ gìn chuẩn mực văn hóa trong từng phát ngôn, hành động của mình. Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số không chỉ là những khuyến nghị mang tính hình thức mà cần được cụ thể hóa bằng nhận thức, hành động và trách nhiệm của mỗi cá nhân trong đời sống số hôm nay.
Lý Lan
