Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 26 triệu trẻ em, trong đó phần lớn đã và đang tiếp cận internet từ rất sớm. Nhiều em sử dụng mạng xã hội hằng ngày như một phần không thể thiếu trong cuộc sống. Không gian mạng đã trở thành môi trường học tập, giao tiếp và phát triển mới của trẻ em. Tuy nhiên, đây cũng là nơi tồn tại nhiều nội dung độc hại, thông tin sai lệch, hành vi bạo lực mạng, lừa đảo, dụ dỗ và các loại tội phạm công nghệ cao nhắm vào trẻ em. Những câu chuyện diễn ra hằng ngày trong đời sống học đường cho thấy các nguy cơ trên không còn là những cảnh báo xa vời.
Em Hoàng Linh, học sinh Trường THCS Phạm Hồng Thái (Hà Nội), chia sẻ rằng trong lớp học của em, hầu hết các bạn đều sử dụng mạng xã hội. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết sử dụng đúng cách. Có trường hợp một học sinh bị nhóm bạn tẩy chay, lập nhóm riêng trên mạng để nói xấu, chế giễu. Những lời bình luận ác ý liên tục xuất hiện khiến em học sinh đó rơi vào trạng thái buồn bã, thu mình và không dám chia sẻ với cha mẹ. Tương tự, em Hoàng Trung, học sinh Trường THPT Hoàng Cầu (Hà Nội), cho biết bạo lực ngôn ngữ trên không gian mạng đang trở thành vấn nạn đáng lo ngại trong giới trẻ. Từ những áp lực học tập, mặc cảm ngoại hình hoặc ganh đua thành tích, nhiều học sinh đã sử dụng mạng xã hội như công cụ để công kích, bôi nhọ người khác. Không ít trường hợp nạn nhân bị tổn thương tâm lý nghiêm trọng, thậm chí có những suy nghĩ tiêu cực, hành động dại dột.
Một trường hợp khác khiến nhiều phụ huynh giật mình là câu chuyện của gia đình chị Thu Hạnh ở quận Lê Chân, Hải Phòng. Trong thời gian học trực tuyến do dịch bệnh Covid-19, con gái chị thường xuyên sử dụng máy tính với lý do học tập và trao đổi bài vở. Do chủ quan, gia đình không kiểm soát chặt chẽ hoạt động của con trên mạng. Chỉ đến khi con gái gọi điện khóc nức nở, chị mới biết cháu đã kết bạn với một tài khoản Facebook lạ. Sau thời gian tạo dựng lòng tin bằng những câu chuyện về trò chơi điện tử, đối tượng đã chuyển sang gạ gẫm cháu gửi hình ảnh cá nhân nhạy cảm. May mắn là cháu đã kịp thời từ chối và báo cho gia đình, nhưng đây là lời cảnh tỉnh về những thủ đoạn ngày càng tinh vi của các đối tượng xấu trên không gian mạng.
Thực tế cho thấy, trẻ em đang phải đối mặt với rất nhiều nguy cơ trên môi trường số. Đó là các nội dung bạo lực, khiêu dâm, mê tín dị đoan; các thông tin giả mạo, sai sự thật; những trào lưu độc hại; các hành vi bắt nạt trực tuyến; nguy cơ bị đánh cắp thông tin cá nhân; bị lừa đảo chiếm đoạt tài sản; bị dụ dỗ tham gia các hội nhóm tiêu cực hoặc trở thành nạn nhân của các hành vi xâm hại tình dục trên mạng. Theo số liệu của lực lượng chức năng, mỗi năm có trên 1.500 vụ việc liên quan đến trẻ em được phát hiện, trong đó các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng có xu hướng gia tăng. Các đối tượng thường lợi dụng sự non nớt, thiếu kinh nghiệm sống của trẻ để làm quen, tạo dựng mối quan hệ rồi từng bước dụ dỗ, thao túng tâm lý nhằm phục vụ các mục đích phạm tội.
Một nguy cơ đáng báo động hiện nay là tình trạng "bắt nạt online". Khác với những vụ việc bạo lực học đường truyền thống, bạo lực mạng có thể diễn ra mọi lúc, mọi nơi và lan truyền với tốc độ rất nhanh. Một bình luận ác ý, một hình ảnh bị chỉnh sửa, một đoạn video bị cắt ghép có thể khiến một đứa trẻ trở thành mục tiêu công kích của hàng nghìn người trên mạng xã hội. Những tổn thương tâm lý do bạo lực mạng gây ra nhiều khi còn nghiêm trọng hơn các hành vi bạo lực trực tiếp ngoài đời thực. Trong bối cảnh đó, việc trang bị kỹ năng số và kỹ năng tự bảo vệ trên không gian mạng cho trẻ em trở thành yêu cầu cấp thiết.
Trẻ em cần được hướng dẫn nhận biết các nguy cơ tiềm ẩn trên internet, biết cách bảo vệ thông tin cá nhân, biết từ chối và báo cáo những hành vi quấy rối, dụ dỗ, xâm hại. Đồng thời, các em cần được trang bị khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện tin giả, ứng xử văn minh trên mạng xã hội và sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Kỹ năng đầu tiên và quan trọng nhất là kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân. Trẻ em cần hiểu rằng những thông tin như họ tên đầy đủ, địa chỉ nhà ở, số điện thoại, trường học, hình ảnh cá nhân hoặc thông tin của gia đình không nên chia sẻ tùy tiện trên mạng. Đây là những dữ liệu có thể bị các đối tượng xấu lợi dụng để lừa đảo hoặc tiếp cận trẻ em. Bên cạnh đó, trẻ cần được dạy cách thiết lập mật khẩu mạnh, kích hoạt các biện pháp bảo mật cho tài khoản trực tuyến và tuyệt đối không cung cấp mật khẩu cho người khác. Khi nhận được các tin nhắn, đường link lạ hoặc lời mời kết bạn từ người không quen biết, các em cần thận trọng và tham khảo ý kiến của người lớn trước khi tương tác. Một kỹ năng quan trọng khác là khả năng nhận diện và phản ứng trước các hành vi xâm hại trên mạng. Khi bị đe dọa, quấy rối hoặc dụ dỗ gửi hình ảnh riêng tư, trẻ cần biết cách từ chối, lưu giữ bằng chứng và báo ngay cho cha mẹ, thầy cô hoặc cơ quan chức năng. Việc im lặng hoặc tự giải quyết thường khiến các em rơi vào tình thế nguy hiểm hơn.
Đồng hành cùng trẻ trong quá trình này là vai trò đặc biệt quan trọng của lực lượng Công an. Những năm qua, Bộ Công an đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo đảm an ninh, an toàn trên không gian mạng, trong đó chú trọng công tác bảo vệ trẻ em. Lực lượng Công an thường xuyên phát hiện, đấu tranh, xử lý các hành vi lợi dụng internet để xâm hại trẻ em; triệt phá các đường dây phát tán văn hóa phẩm độc hại; xử lý các đối tượng có hành vi dụ dỗ, lôi kéo trẻ em trên mạng xã hội. Cùng với công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, lực lượng Công an cũng đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật và kỹ năng an toàn số cho học sinh, phụ huynh và giáo viên. Nhiều chương trình tuyên truyền được tổ chức tại các trường học, khu dân cư, giúp nâng cao nhận thức về những nguy cơ trên không gian mạng cũng như cách phòng tránh hiệu quả.
Luật Trẻ em năm 2016, Luật An ninh mạng, cùng nhiều văn bản quy phạm pháp luật khác đã quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Đặc biệt, ngày 1/6/2021, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 830/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021-2025. Đây là dấu mốc quan trọng, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc xây dựng môi trường mạng an toàn cho trẻ em.
Tuy nhiên, pháp luật và các biện pháp quản lý sẽ khó phát huy hiệu quả nếu thiếu vai trò của gia đình. Cha mẹ là những người gần gũi nhất với trẻ và cũng là "lá chắn" đầu tiên bảo vệ con trước các nguy cơ trên không gian mạng. Thực tế cho thấy nhiều vụ việc trẻ em bị lừa đảo, bị dụ dỗ hoặc tiếp cận nội dung độc hại xuất phát từ sự thiếu quan tâm, giám sát của người lớn. Trong thời đại số, việc quản lý con không chỉ là giới hạn thời gian sử dụng thiết bị điện tử mà còn là đồng hành cùng con trong quá trình sử dụng internet. Cha mẹ cần thường xuyên trò chuyện, lắng nghe và xây dựng sự tin tưởng để con sẵn sàng chia sẻ khi gặp vấn đề. Thay vì cấm đoán cực đoan, cần hướng dẫn trẻ sử dụng công nghệ đúng mục đích, biết lựa chọn nội dung phù hợp và ứng xử văn minh trên mạng xã hội.
Nhà trường cũng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành kỹ năng số cho học sinh. Bên cạnh việc truyền đạt kiến thức, các cơ sở giáo dục cần tăng cường giáo dục kỹ năng sống, kỹ năng sử dụng internet an toàn và văn hóa ứng xử trên môi trường mạng. Các buổi sinh hoạt chuyên đề, hoạt động ngoại khóa, diễn đàn đối thoại giữa học sinh với chuyên gia, lực lượng Công an cần được tổ chức thường xuyên để trang bị cho các em những kiến thức thực tiễn. Các doanh nghiệp công nghệ, nhà cung cấp nền tảng số và toàn xã hội cũng cần chung tay xây dựng môi trường mạng lành mạnh cho trẻ em. Các nền tảng cần tăng cường công cụ kiểm soát nội dung, phát hiện và gỡ bỏ nhanh chóng những thông tin độc hại, các tài khoản vi phạm liên quan đến trẻ em. Đồng thời, cần phát triển nhiều sản phẩm số mang tính giáo dục, giải trí lành mạnh, phù hợp với từng độ tuổi.
Chủ đề Tháng hành động vì trẻ em năm 2026 là "Trẻ em hạnh phúc, an toàn, vững bước trong kỷ nguyên số" không chỉ là thông điệp tuyên truyền mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của toàn xã hội trong bảo vệ thế hệ tương lai. Trong hành trình chuyển đổi số quốc gia, trẻ em không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn là những công dân số tương lai. Muốn các em phát triển toàn diện, tự tin hội nhập và làm chủ công nghệ, cần trang bị cho trẻ đầy đủ kỹ năng số, kỹ năng sống và khả năng tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Một môi trường mạng an toàn không thể được tạo dựng chỉ bằng các giải pháp kỹ thuật hay chế tài pháp luật. Đó phải là kết quả của sự phối hợp đồng bộ giữa lực lượng Công an, nhà trường, gia đình, doanh nghiệp và toàn xã hội. Khi mỗi trẻ em đều được trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết và được bảo vệ bằng một "lá chắn" vững chắc từ cộng đồng, các em sẽ có điều kiện phát triển lành mạnh, trở thành những công dân số có trách nhiệm, góp phần xây dựng đất nước giàu mạnh trong kỷ nguyên số.
Lý Lan
