Bước qua cánh cửa trại giam, nhiều người thoát được lao lý nhưng lại gục ngã trước “bản án” của sự kỳ thị xã hội. Để ngăn họ trượt dài về vết xe đổ, Công an xã Hữu Sản, nay là Liên Hiệp (Tuyên Quang) đã lấy sự bao dung làm điểm tựa, lấy dân vận làm chìa khóa mở lối về nẻo thiện. Từ những mảnh đời từng lầm lỡ, họ vươn mình trở thành hạt nhân bảo vệ bình yên thôn bản. Mô hình “Giúp người lầm lỗi, đổi mới tư duy” vì thế không chỉ thiết lập một vành đai an ninh vững chắc, mà còn thắp lên thông điệp thời đại: Đỉnh cao của nghệ thuật dân vận chính là thu phục nhân tâm và tái sinh con người.
Ngược dòng thời gian về 37 năm trước, mùa Xuân năm 1989, cả thôn Đoàn Kết, xã Liên Hiệp rúng động. Không ai tin vào tai mình khi nghe tin ông Đặng Hà Vẻ vướng vòng lao lý. Sự bàng hoàng ấy đến từ một nghịch lý quá đỗi xót xa. Ông Vẻ không phải là kẻ lưu manh giang hồ bệ rạc. Ông là một công dân gương mẫu và hơn thế, ông là một cựu chiến binh đỏ ngực chiến công.
Ông Đặng Hà Vẻ nâng niu những tấm huy chương thời kháng chiến, kể cho cháu nội nghe về một thời hoa lửa của dân tộc.
Thanh xuân của ông Đặng Hà Vẻ được tôi luyện trong mưa bom, bão đạn của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc. Trên mặt trận Vị Xuyên, người hạ sĩ thuộc Đại đội 14, Trung đoàn 122, Sư đoàn 313 vừa làm công tác địch vận, vừa trực tiếp chiến đấu bảo vệ từng tấc đất biên cương. Ông đã gửi lại nơi chiến trường không chỉ một phần máu thịt mà cả những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ. Những cống hiến ấy được Đảng, Nhà nước trân trọng ghi nhận bằng Huy chương Chiến sĩ vẻ vang cùng Kỷ niệm chương Cựu chiến binh Việt Nam.
Trớ trêu thay, định mệnh lại rẽ sang một lối đi nghiệt ngã. Đối mặt với sự tấn công hung hãn của người hàng xóm say rượu, ông buộc phải tự vệ. Nhưng phản xạ sinh tồn của một người lính thời chiến vô tình trở thành vũ khí đoạt mạng khiến một người chết, một người bị thương. Dù có nhiều tình tiết giảm nhẹ, dù trải qua hai lần kháng cáo, nhưng pháp luật luôn thượng tôn và nghiêm minh. Ông Vẻ phải trả giá bằng bản án chung thân. Từ một người hùng từng vào sinh ra tử bảo vệ biên cương Tổ quốc, ông bỗng chốc trở thành phạm nhân mang trọng tội.
Những năm tháng tại trại giam Hạ Hòa (Phú Thọ) là chuỗi ngày giằng xé tận cùng đối với tâm hồn người cựu binh. Ngày ông bước chân vào song sắt, con gái lớn mới 5 tuổi, con trai thứ lên 3 và con gái út còn chưa kịp chào đời. Bi kịch đẩy lên đỉnh điểm vào năm 1994, sau 5 năm thụ án, ông nhận tin sét đánh: Cô con gái đầu lòng vĩnh viễn ra đi vì bạo bệnh; người vợ tào khang ở quê nhà cũng suy sụp đến mức thập tử nhất sinh.
Nỗi đau chồng chất tưởng chừng sẽ đánh gục ý chí, biến người đàn ông ấy thành kẻ bất mãn và oán hận cuộc đời. Nhưng không, chính bản lĩnh “Bộ đội Cụ Hồ” và mầm thiện nguyên sơ đã níu giữ ông lại, biến dòng nước mắt sám hối thành động lực cải tạo xuất sắc. Và điều kỳ diệu đã đến: Ngày 2/9/2005, sau 16 năm thụ án, ông vinh dự nhận quyết định đặc xá của Chủ tịch nước, chính thức mở ra cánh cửa tái sinh cuộc đời.
Trở về quê hương sau 16 năm chấp hành án, ông Đặng Hà Vẻ mang theo khát vọng hoàn lương mãnh liệt nhưng cũng đối diện với nỗi lo thường trực: Liệu cộng đồng có chấp nhận một người từng mang trọng án?.
Hiểu rõ rào cản lớn nhất của người hoàn lương không chỉ là cuộc sống mưu sinh mà còn là mặc cảm và sự kỳ thị, Công an xã Liên Hiệp đã chọn một cách tiếp cận khác. Thay vì chỉ quản lý bằng các biện pháp hành chính, họ chủ động đến với ông bằng sự gần gũi, chân thành và tôn trọng.
Ông Vẻ nhớ lại: “Các anh Công an không mặc sắc phục, đến nhà uống bát nước chè xanh, hỏi chuyện sức khỏe, chuyện gia đình, chuyện đứa con út từ khi sinh ra chưa từng biết mặt cha. Chính sự chân thành ấy khiến tôi cảm thấy mình vẫn được tin tưởng, vẫn còn cơ hội để làm lại”.
Từ sự cảm hóa ban đầu, Công an xã tiếp tục tham mưu cấp ủy, chính quyền địa phương hỗ trợ ông hoàn thiện các thủ tục pháp lý, khôi phục quyền công dân, đồng thời động viên gia đình trở thành chỗ dựa để ông tái hòa nhập cộng đồng. Trong hành trình ấy, bà Vù Thị Oanh – người vợ đã một mình gánh vác gia đình suốt 16 năm và nhiều nhiệm kỳ được tín nhiệm bầu làm Bí thư Chi bộ thôn trở thành điểm tựa tinh thần quan trọng, giúp ông Vẻ thêm nghị lực vượt qua mặc cảm.
Lòng thủy chung và uy tín xã hội của bà Vù Thị Oanh chính là bến đỗ bình yên, tạo động lực to lớn giúp ông Đặng Hà Vẻ quyết tâm cải tạo tốt và tự tin tái hòa nhập cộng đồng.
Bằng nhãn quan nghiệp vụ sắc bén, Công an xã Liên Hiệp không chỉ nhìn thấy một người hướng thiện, mà còn nhận ra một “thủ lĩnh” tiềm năng ở ông Vẻ. Đó là sự hội tụ giữa bản lĩnh người lính, sự thấu cảm sâu sắc của người từng chạm đáy nỗi đau và uy tín từ chính nỗ lực phục thiện.
Năm 2018, mô hình “Giúp người lầm lỗi, đổi mới tư duy” (hay còn gọi Tổ hoàn lương) chính thức ra đời, do ông Vẻ làm “nhạc trưởng”. Theo Bí thư Đảng ủy xã Liên Hiệp Nguyễn Đàm Thuyên: “Đây không phải là phong trào bề nổi, mà là kết tinh của tư duy an ninh nhân dân từ cơ sở. Công an xã đã vận dụng xuất sắc quy luật tâm lý: Người từng lỡ bước có thể khép lòng trước cán bộ, nhưng lại dễ dàng đồng điệu với những ai từng mặc chung tấm áo sọc trại giam. Dùng người hoàn lương để cảm hóa người lầm lỡ chính là nghệ thuật dân vận ở tầm cao mới”.
Dưới sự hướng dẫn nghiệp vụ của Công an xã, ông Vẻ đã quy tụ được 7 thành viên có tiền án, tiền sự – những mảnh ghép phản ánh các góc khuất khác nhau của xã hội: Từ anh Nguyễn Đình Trái (án đánh bạc), anh Ma Văn Hoàng (án cố ý gây thương tích), đến anh Ma Văn Tỏa (án mua bán phụ nữ)… Anh Tỏa vẫn nhớ như in những ngày đầu trở về sau bản án 4 năm tù. “Tôi từng nghĩ cuộc đời mình đã khép lại. Nếu không có Tổ hoàn lương và các anh Công an động viên, giúp đỡ, có lẽ tôi không đủ tự tin để làm lại cuộc đời”.
Thiếu tá Nguyễn Hưng, Trưởng Công an xã Liên Hiệp cho biết: “Từ những cá nhân từng bị xem là đối tượng cần giám sát, mô hình đã tôi luyện họ thành “đối tác an ninh”, những cánh tay nối dài đắc lực của lực lượng Công an trong phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc. Họ thường xuyên phối hợp cùng lực lượng Công an nắm bắt tình hình, tuyên truyền pháp luật, vận động người dân chấp hành quy định và kịp thời phát hiện những nguy cơ phát sinh ngay từ cơ sở. Qua đó, góp phần kiến tạo vành đai an ninh khép kín bảo vệ bình yên thôn xóm, chủ động phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa”.
Điểm khác biệt của Tổ hoàn lương là không dừng ở những buổi sinh hoạt hay tuyên truyền pháp luật. Với sự đồng hành của Công an và chính quyền địa phương, Tổ hoàn lương lấy phát triển sinh kế làm nền tảng để củng cố niềm tin và trách nhiệm công dân của mỗi người.
Chia sẻ về cách thức vận hành, ông Vẻ cho biết: “Mỗi thành viên tự nguyện đóng góp 500.000 đồng/năm để xây dựng nguồn quỹ chung. Từ số vốn chắt chiu ấy, Tổ đã kịp thời hỗ trợ 4 thành viên vay vốn số tiền 2,5 triệu đồng/người với mức lãi suất mang tính tượng trưng chỉ 0,3%/năm”.
Khoản vay tuy nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn. Trong những ngày đầu trở về với hai bàn tay trắng, đó là chiếc “phao cứu sinh” giúp người hoàn lương vươn lên bằng chính sức lao động của mình. “Từ số tiền ấy chúng tôi có thể mua 250 con gia cầm hoặc 4.500 bầu giống keo, bồ đề hay 30 kg lúa nếp cái hoa vàng để gây dựng sinh kế”, anh Ma Văn Hoàng chia sẻ.
Vượt lên trên ý nghĩa sinh kế thuần túy, đó không đơn thuần là cây, con giống mà chính là những “mầm thiện” đang được gieo xuống mảnh đất của niềm tin, ươm mầm cho khát vọng đổi đời.
Tổ trưởng Tổ hoàn lương Đặng Hà Vẻ (bên phải) tiếp nhận đơn xin vay vốn để phát triển kinh tế của anh Nguyễn Đình Trái.
Là Tổ trưởng, ông Đặng Hà Vẻ trở thành tấm gương tiêu biểu của hành trình ấy. Từ những đồi tạp, giá trị kinh tế thấp, ông là người đầu tiên ở Liên Hiệp chuyển sang trồng 5 ha rừng keo nguyên liệu, mỗi chu kỳ khai thác mang lại nguồn thu từ 500–700 triệu đồng. Ông còn phát triển mô hình lúa nếp cái hoa vàng kết hợp nuôi cá chép ruộng, đồng thời sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm làm giàu cho bà con. Từ cách làm tiên phong của ông, phong trào trồng rừng sản xuất phát triển mạnh, được cấp ủy địa phương cụ thể hóa bằng nghị quyết chuyên đề về phát triển kinh tế rừng bền vững và thành công xây dựng sản phẩm OCOP gạo nếp cái Hoa vàng.
Cơ ngơi khang trang bạc tỷ của gia đình ông hôm nay không chỉ là thành quả của lao động, mà còn là minh chứng cho sức mạnh của sự phục thiện. Đặc biệt, những đứa con của ông từng lớn lên trong mặc cảm vì cha vướng vòng lao lý đều theo học chuyên nghiệp và có việc làm ổn định sau khi ra trường.
Cơ ngơi nhà sàn bề thế cùng mô hình kinh tế lúa nếp cái hoa vàng kết hợp nuôi cá chép ruộng mang lại hiệu quả cao là minh chứng sống động cho nghị lực vươn lên làm lại cuộc đời của ông Đặng Hà Vẻ (người bên trái).
Noi gương người thủ lĩnh Đặng Hà Vẻ, các thành viên Tổ hoàn lương đồng loạt bứt phá. Ông Vẻ không giấu được niềm vui: “Đến nay, cả 7 thành viên trong tổ không còn ai thuộc diện hộ nghèo”. Đó không chỉ là sự giải phóng về kinh tế, mà còn là sự giải thoát khỏi mặc cảm tội lỗi bằng giá trị của lao động chân chính.
Sự chuyển hóa mạnh mẽ của Tổ hoàn lương đã tự thân phá vỡ bức tường định kiến từng tồn tại nhiều năm trong cộng đồng. Không chỉ cộng đồng mở lòng, chính những người từng lầm lỗi cũng tìm lại niềm tin vào bản thân.
Từ một địa bàn từng tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an ninh, trật tự, Liên Hiệp nhiều năm liền giữ vững tiêu chí an toàn về an ninh trật tự trong xây dựng nông thôn mới. Quan trọng hơn, những người từng mang quá khứ lầm lỗi nay đã trở thành lực lượng tích cực tham gia giữ gìn bình yên ở cơ sở, là cánh tay nối dài của lực lượng Công an trong phòng ngừa tội phạm.
Hiệu quả ấy được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Riêng ông Đặng Hà Vẻ được Chủ tịch UBND huyện Bắc Quang (cũ) biểu dương trong phong trào “Dân vận khéo”, được Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang (cũ) tặng Bằng khen có thành tích xuất sắc trong phong trào thi đua yêu nước. Đặc biệt, Ban Chỉ đạo mô hình “Giúp người lầm lỗi, đổi mới tư duy” thôn Đoàn Kết do ông Vẻ đứng đầu được Bộ trưởng Bộ Công an tặng Bằng khen vì thành tích xuất sắc trong xây dựng và nhân rộng mô hình điển hình tiên tiến của phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc giai đoạn 2016-2021.
Tấm Bằng khen của Bộ trưởng Bộ Công an trao tặng cho mô hình “Giúp người lầm lỗi, đổi mới tư duy” thôn Đoàn Kết chính là bản tuyên ngôn giá trị cho sự phục thiện và nghệ thuật “dân vận khéo” của lực lượng Công an cơ sở.
Song, ý nghĩa lớn nhất của những phần thưởng ấy không dừng lại ở giá trị tôn vinh mà là sự khẳng định cho một triết lý nhân văn: Khi được trao niềm tin và cơ hội, người từng lầm lỗi có thể làm lại cuộc đời, vươn lên trở thành chủ thể kiến tạo bình yên cho cộng đồng.
Câu chuyện về ông Đặng Hà Vẻ và Tổ hoàn lương để lại bài học sâu sắc: Sức mạnh vững chắc nhất của lực lượng Công an không nằm ở công cụ cưỡng chế hay vũ trang, mà phải được bắt nguồn từ “thế trận lòng dân”. Bằng nghệ thuật dân vận tinh tế, Công an xã Liên Hiệp đã biến những “hòn đá tảng” từng cản bước xã hội thành những “viên gạch hồng” xây đắp nên bức tường thành an ninh vững chãi. Đằng sau những cánh rừng keo xanh ngút ngàn, đằng sau sự bình yên của xóm làng mỗi đêm về, là mồ hôi và tư duy đổi mới của những người lính mặc sắc phục. Họ đang ngày đêm lặng lẽ thắp lên ngọn lửa của lòng vị tha, giúp những mảnh đời tăm tối viết lại thanh xuân rực rỡ phía bên ngoài song sắt.
Bài viết, ảnh: Hoàng Xuân Vọng - Công an tỉnh Tuyên Quang
