Mới đây, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia đã phát đi cảnh báo và đề nghị các nền tảng số như Shopee, Lazada, TikTok, Zalo và Meta tăng cường các biện pháp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trước nguy cơ lừa đảo bằng AI và deepfake trên không gian mạng. Theo cơ quan này, AI hiện đang được ứng dụng rộng rãi trong hoạt động quảng bá sản phẩm, tiếp thị trực tuyến và chăm sóc khách hàng. Song song với đó, công nghệ này cũng bị các đối tượng xấu lợi dụng để tạo ra hình ảnh, video, giọng nói giả mạo giống thật nhằm đánh lừa người tiêu dùng.
Thực tế cho thấy, nhiều đối tượng đã sử dụng AI để giả danh người nổi tiếng, bác sĩ, chuyên gia, người có ảnh hưởng trên mạng xã hội, thậm chí giả danh lực lượng Công an để quảng bá các loại mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thuốc chữa bệnh hoặc các mặt hàng điện tử không rõ nguồn gốc xuất xứ. Chỉ bằng vài thao tác công nghệ, các đối tượng có thể tạo ra video với khuôn mặt, giọng nói và biểu cảm gần như thật của người nổi tiếng để phát trực tiếp hoặc đăng tải trên mạng xã hội. Không ít người tiêu dùng vì tin tưởng vào hình ảnh “người thật, việc thật” nên đã đặt mua sản phẩm, chuyển tiền trước rồi sau đó không nhận được hàng hoặc nhận hàng giả, hàng kém chất lượng.
Đáng lo ngại hơn, công nghệ deepfake hiện nay ngày càng phát triển với độ chân thực rất cao. Các thuật toán AI có thể mô phỏng gần như hoàn chỉnh khuôn mặt, cử chỉ, giọng nói của một người chỉ từ vài hình ảnh hoặc đoạn video ngắn được đăng tải công khai trên mạng xã hội. Điều này khiến người dùng thông thường rất khó nhận biết thật giả nếu không có kỹ năng kiểm chứng thông tin. Nhiều vụ việc cụ thể đã cho thấy mức độ tinh vi và nguy hiểm của loại tội phạm này. Thời gian gần đây, trên các nền tảng mạng xã hội xuất hiện nhiều video quảng cáo giả mạo người nổi tiếng để bán các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, thuốc giảm cân, mỹ phẩm hoặc thực phẩm chức năng với lời quảng cáo “thần tốc”, “hiệu quả tuyệt đối”. Các video được dựng bằng AI với hình ảnh và giọng nói rất giống thật khiến nhiều người tin tưởng.
Một số đối tượng còn sử dụng deepfake để giả danh bác sĩ tư vấn điều trị bệnh, yêu cầu người dân chuyển tiền mua thuốc hoặc đăng ký các gói điều trị trực tuyến. Sau khi nhận tiền, các đối tượng lập tức cắt liên lạc. Nhiều người tiêu dùng không chỉ mất tiền mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe do sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc. Nguy hiểm hơn, các đối tượng còn lợi dụng hình ảnh, uy tín của lực lượng Công an để tạo lòng tin. Chúng dựng video giả danh cán bộ Công an cảnh báo người dân liên quan đến các vụ án hoặc vi phạm pháp luật, sau đó yêu cầu cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng, mã OTP hoặc chuyển tiền để “phục vụ điều tra”. Đây là thủ đoạn không mới nhưng nay được hỗ trợ bởi AI nên mức độ tinh vi tăng lên rất nhiều.
Bộ Công an đã nhiều lần phát đi cảnh báo về việc tội phạm sử dụng deepfake để giả mạo hình ảnh, giọng nói của cán bộ cơ quan chức năng nhằm chiếm đoạt tài sản. Đặc biệt vào các dịp nghỉ lễ, du lịch hoặc mùa cao điểm mua sắm trực tuyến, các đối tượng thường tăng cường hoạt động với nhiều thủ đoạn mới nhằm đánh vào tâm lý ham rẻ, chủ quan của người dân. Không chỉ giả mạo video quảng cáo, tội phạm còn sử dụng AI để tạo các livestream bán hàng giả. Hình ảnh người bán được dựng sẵn bằng công nghệ deepfake với các biểu cảm tự nhiên, tương tác như thật. Một số livestream còn cài cắm lượng lớn bình luận ảo do AI tạo ra nhằm tạo cảm giác đông người mua, hàng hóa “cháy hàng”, từ đó kích thích tâm lý mua sắm của người xem. Các đối tượng cũng lợi dụng AI để tạo hàng loạt tài khoản mạng xã hội giả mạo với hình ảnh đẹp, lịch sử hoạt động “sạch”, lượt theo dõi lớn nhằm tăng độ tin cậy. Sau một thời gian hoạt động và tạo dựng uy tín, các tài khoản này sẽ đăng bán hàng giá rẻ hoặc nhận đặt cọc rồi chiếm đoạt tài sản.
Theo các chuyên gia an ninh mạng, nguyên nhân khiến loại tội phạm này gia tăng nhanh chóng xuất phát từ nhiều yếu tố. Trước hết là sự phát triển quá nhanh của công nghệ AI khiến việc tạo nội dung giả trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Nếu trước đây cần đội ngũ kỹ thuật chuyên sâu thì nay chỉ với một số phần mềm miễn phí trên internet, các đối tượng đã có thể tạo video, giọng nói giả trong thời gian ngắn. Bên cạnh đó, tâm lý nhẹ dạ, cả tin và thói quen mua sắm theo cảm xúc của một bộ phận người tiêu dùng cũng tạo điều kiện cho các đối tượng hoạt động. Nhiều người dễ dàng tin vào quảng cáo “giảm giá sốc”, “ưu đãi chỉ hôm nay”, “sản phẩm độc quyền” mà không kiểm tra kỹ thông tin người bán hay nguồn gốc sản phẩm. Một nguyên nhân khác là việc bảo mật thông tin cá nhân của người dùng trên môi trường mạng còn hạn chế. Không ít người công khai hình ảnh, video, giọng nói và nhiều thông tin cá nhân trên mạng xã hội, vô tình tạo nguồn dữ liệu để các đối tượng thu thập, phục vụ cho việc tạo deepfake hoặc xây dựng kịch bản lừa đảo.
Hậu quả của loại tội phạm này là rất lớn. Trước hết là thiệt hại về tài sản đối với người tiêu dùng. Nhiều người bị mất từ vài triệu đến hàng trăm triệu đồng do tin vào các quảng cáo giả mạo hoặc các cuộc gọi deepfake. Không ít trường hợp còn bị đánh cắp thông tin tài khoản ngân hàng, thông tin cá nhân để tiếp tục thực hiện các hành vi phạm tội khác. Bên cạnh thiệt hại vật chất, các vụ lừa đảo bằng AI còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến niềm tin của người dân đối với môi trường thương mại điện tử và các nền tảng số. Nhiều doanh nghiệp chân chính cũng bị ảnh hưởng uy tín khi hình ảnh thương hiệu bị giả mạo để thực hiện hành vi lừa đảo.
Tại tỉnh Tuyên Quang, cùng với xu hướng chuyển đổi số và sự phát triển mạnh của hoạt động mua bán trực tuyến, tình trạng lợi dụng không gian mạng để lừa đảo chiếm đoạt tài sản cũng có chiều hướng gia tăng. Các đối tượng thường sử dụng mạng xã hội để đăng bán hàng giá rẻ, giả danh người quen, giả danh nhân viên sàn thương mại điện tử hoặc cơ quan chức năng nhằm chiếm đoạt tiền của người dân. Theo ghi nhận, nhiều người dân trên địa bàn đã bị lừa khi mua hàng online qua các trang mạng xã hội không rõ nguồn gốc. Các mặt hàng thường được rao bán là điện thoại, đồ điện tử, mỹ phẩm, thực phẩm chức năng hoặc các sản phẩm “xách tay” với giá thấp hơn nhiều so với thị trường. Sau khi người mua chuyển tiền đặt cọc hoặc thanh toán trước, các đối tượng lập tức chặn liên lạc. Đáng chú ý, thời gian gần đây đã xuất hiện dấu hiệu các đối tượng sử dụng công nghệ AI để tạo video quảng cáo sản phẩm và giả mạo hình ảnh người nổi tiếng nhằm tiếp cận người dùng tại địa phương. Dù chưa ghi nhận vụ việc đặc biệt nghiêm trọng liên quan đến deepfake trên địa bàn, song nguy cơ phát sinh là rất lớn khi công nghệ này ngày càng phổ biến và khó kiểm soát.
Trước tình hình đó, lực lượng Công an tỉnh Tuyên Quang, trực tiếp là lực lượng Cảnh sát kinh tế và lực lượng An ninh mạng đã tăng cường công tác nắm tình hình trên không gian mạng, chủ động phát hiện các tài khoản có dấu hiệu vi phạm liên quan đến hoạt động kinh doanh online, quảng cáo sai sự thật, buôn bán hàng giả, hàng cấm và lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Lực lượng chức năng thường xuyên phối hợp với các ngành liên quan kiểm tra, xử lý các cơ sở kinh doanh vi phạm về thương mại điện tử, kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng giả, hàng kém chất lượng. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, mạng xã hội và tại cơ sở để nâng cao nhận thức của người dân về các phương thức, thủ đoạn lừa đảo mới trên không gian mạng. Nhiều buổi tuyên truyền, phổ biến pháp luật về an toàn thông tin mạng, kỹ năng nhận diện lừa đảo công nghệ cao đã được tổ chức tại trường học, cơ quan, doanh nghiệp và khu dân cư. Nội dung tập trung hướng dẫn người dân cách kiểm tra thông tin người bán, cảnh giác với các video quảng cáo bất thường, không chuyển tiền trước cho người lạ và tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu ngân hàng cho bất kỳ ai; khuyến cáo người dân khi mua hàng trực tuyến cần ưu tiên lựa chọn các gian hàng chính hãng, có địa chỉ rõ ràng, được xác thực trên các sàn thương mại điện tử uy tín. Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn lừa đảo cần nhanh chóng thông báo cho cơ quan Công an nơi gần nhất để được hỗ trợ xử lý kịp thời.
Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển mạnh mẽ và ngày càng được ứng dụng sâu rộng vào đời sống xã hội, cuộc đấu tranh với tội phạm công nghệ cao nói chung và tội phạm lợi dụng AI để lừa đảo nói riêng sẽ còn nhiều khó khăn, thách thức. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng, các doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng số và đặc biệt là ý thức cảnh giác của mỗi người dân.
Mỗi người tiêu dùng cần trở thành “lá chắn” đầu tiên bảo vệ chính mình trên không gian mạng bằng cách nâng cao hiểu biết công nghệ, thận trọng trước mọi lời mời chào hấp dẫn và luôn kiểm chứng thông tin trước khi thực hiện giao dịch. Chỉ khi có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân mới có thể hạn chế, ngăn chặn hiệu quả các chiêu trò lừa đảo bằng AI đang ngày càng tinh vi, phức tạp hiện nay.
Lý Lan
