Trong bối cảnh đó, Bộ Công an được giao chủ trì xây dựng dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương, đường lối của Đảng, nhất là Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân. Việc sửa đổi BLHS không chỉ nhằm khắc phục những hạn chế, bất cập phát sinh trong thực tiễn thi hành mà còn hướng tới xây dựng một BLHS hiện đại, có tính dự báo cao, đủ khả năng điều chỉnh các quan hệ xã hội mới phát sinh, góp phần giữ vững an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội và tạo lập môi trường pháp lý ổn định cho phát triển đất nước.
Thứ nhất, hoàn thiện BLHS để chủ động ứng phó với các loại tội phạm mới
Một trong những định hướng sửa đổi quan trọng của dự thảo BLHS là nghiên cứu hoàn thiện chính sách hình sự đối với các loại tội phạm mới phát sinh trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Thực tiễn cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), chuỗi khối (Blockchain), tài sản số, nền tảng xuyên biên giới và các dịch vụ số đã tạo ra nhiều phương thức phạm tội mới với tính chất xuyên quốc gia, tính ẩn danh cao và khả năng gây thiệt hại đặc biệt lớn.
Trên cơ sở đó, dự thảo BLHS định hướng nghiên cứu, rà soát và bổ sung các quy định nhằm nâng cao hiệu quả xử lý đối với các hành vi lợi dụng công nghệ cao, trên không gian mạng, dữ liệu và công nghệ số để thực hiện hành vi phạm tội; đồng thời hoàn thiện cơ sở pháp lý phục vụ công tác phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý tội phạm trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và xã hội số.
Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện BLHS đối với tội phạm kinh tế, tham nhũng và chức vụ
Trong những năm qua, công tác đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực và tội phạm kinh tế đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy phương thức, thủ đoạn phạm tội ngày càng tinh vi, lợi dụng sự phát triển của thị trường tài chính, ngân hàng, chứng khoán, thương mại điện tử, đầu tư và hoạt động doanh nghiệp để che giấu hành vi phạm tội.
Vì vậy, dự thảo BLHS (sửa đổi) định hướng tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan đến nhóm tội phạm về kinh tế, tham nhũng và chức vụ theo hướng bảo đảm xử lý nghiêm minh các hành vi lợi dụng hoạt động đầu tư, kinh doanh, quản lý tài sản công hoặc công nghệ số để phạm tội; đồng thời phân định rõ giữa hành vi phạm tội với rủi ro trong hoạt động sản xuất, kinh doanh hợp pháp. Đây cũng là yêu cầu quan trọng nhằm thể chế hóa Nghị quyết số 68-NQ/TW, góp phần xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, bình đẳng và an toàn.
Thứ ba, hoàn thiện các quy định nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm
Một điểm mới về tư duy được thể hiện trong BLHS (sửa đổi) là định hướng tăng cường vai trò phòng ngừa. Nếu như trước đây BLHS chủ yếu tập trung xử lý hậu quả sau khi tội phạm xảy ra thì trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra là phải chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa, kịp thời nhận diện và ngăn chặn các nguy cơ phát sinh tội phạm.
Việc nghiên cứu hoàn thiện các quy định của BLHS theo hướng này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về an ninh, trật tự, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để lực lượng Công an và các cơ quan tiến hành tố tụng chủ động hơn trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đặc biệt là tội phạm công nghệ cao, tội phạm xuyên quốc gia và các hành vi xâm phạm an ninh phi truyền thống.
Thứ tư, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật
Thực tiễn thi hành BLHS cho thấy nhiều quy định cần được rà soát để bảo đảm tính thống nhất với các luật mới được ban hành trong các lĩnh vực dữ liệu, khoa học và công nghệ, đầu tư, tài chính, bảo vệ môi trường, an ninh mạng và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Do đó, dự thảo BLHS (sửa đổi) định hướng nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định nhằm bảo đảm sự đồng bộ của hệ thống pháp luật, nâng cao tính minh bạch, cụ thể và khả thi của các quy định hình sự; tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án; đồng thời bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trên phạm vi cả nước.
Thứ năm, hoàn thiện BLHS theo hướng bảo đảm quyền con người và quyền công dân
Cùng với yêu cầu xử lý nghiêm minh các hành vi phạm tội, dự thảo BLHS (sửa đổi) cũng định hướng tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự theo tinh thần Hiến pháp năm 2013, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nguyên tắc thượng tôn pháp luật. Việc rà soát các quy định về trách nhiệm hình sự, hình phạt và các biện pháp tư pháp được đặt trong yêu cầu hài hòa giữa tính nghiêm minh của pháp luật với chính sách nhân đạo của Nhà nước; tăng cường phân hóa trách nhiệm hình sự, cá thể hóa hình phạt và khuyến khích người phạm tội tự nguyện khắc phục hậu quả, hợp tác với cơ quan có thẩm quyền trong quá trình giải quyết vụ án.
Thứ sáu, góp phần xây dựng BLHS hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới
Việc xây dựng dự thảo BLHS (sửa đổi) không chỉ là yêu cầu khắc phục những bất cập của BLHS hiện hành mà còn là bước đi quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế phát triển đất nước theo định hướng của Đảng. Một BLHS hiện đại phải có khả năng dự báo, điều chỉnh kịp thời các quan hệ xã hội mới, bảo vệ hiệu quả an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; đồng thời tạo hành lang pháp lý ổn định cho đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số và hội nhập quốc tế.
Với tinh thần đó, việc nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện dự thảo BLHS (sửa đổi) sẽ góp phần xây dựng hệ thống pháp luật hình sự đồng bộ, thống nhất, hiện đại, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Hải Linh - Tuấn Anh
