PHẦN 1: SỰ CẦN THIẾT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG NGHỊ ĐỊNH SỐ 168/2024/NĐ-CP CỦA CHÍNH PHỦ
Cơ sở pháp lý và vai trò bản lề của Nghị định số 168/2024/NĐ-CP Nghị định số 168/2024/NĐ-CP do Chính phủ ban hành ngày 26/12/2024 là văn bản quy phạm pháp luật cốt lõi, cụ thể hóa các quy định của Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ. Văn bản này đã thiết lập một hành lang pháp lý toàn diện, điều chỉnh trực tiếp các hành vi vi phạm, hình thức xử phạt, đặc biệt là cơ chế quản lý, trừ điểm và phục hồi điểm Giấy phép lái xe (GPLX). Đây được xác định là công cụ nghiệp vụ, công cụ quản lý nhà nước tiên tiến, hỗ trợ lực lượng chức năng giám sát chặt chẽ quá trình chấp hành pháp luật của người điều khiển phương tiện, góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác bảo đảm trật tự, an toàn giao thông (TTATGT).
Bối cảnh thực tiễn và đòi hỏi khách quan trong công tác quản lý nhà nước Mặc dù Nghị định số 168/2024/NĐ-CP đã tạo bước đột phá lớn, song thực tiễn tình hình TTATGT luôn vận động và biến động không ngừng. Trước sự phát triển nhanh chóng của hạ tầng mạng lưới giao thông, sự gia tăng cơ học của phương tiện cơ giới, cùng diễn biến vi phạm ngày càng phức tạp và tinh vi, việc chỉ duy trì các quy định hiện hành là chưa đủ để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Do đó, việc xây dựng dự thảo sửa đổi, bổ sung là một đòi hỏi mang tính tất yếu khách quan và cấp bách. Việc sửa đổi, bổ sung này hướng tới giải quyết căn cơ các vấn đề thực tiễn thông qua 03 mục tiêu chiến lược cốt lõi:
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế pháp luật: Kịp thời khắc phục những kẽ hở, vướng mắc pháp lý phát sinh trong quá trình triển khai thực tiễn; bảo đảm tính nghiêm minh, tối thượng của pháp luật theo nguyên tắc "đúng người, đúng hành vi, không có vùng cấm, không có ngoại lệ".
Thứ hai, đẩy mạnh tiến trình chuyển đổi số toàn diện: Bảo đảm sự liên thông, đồng bộ dữ liệu tuyệt đối giữa hệ thống xử lý vi phạm hành chính với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng định danh điện tử (VNeID). Mục tiêu nhằm tự động hóa quy trình quản lý, trừ điểm và thông báo phục hồi điểm GPLX một cách công khai, minh bạch.
Thứ ba, nâng cao năng lực và hiệu lực quản lý nhà nước: Đáp ứng trực tiếp yêu cầu quản lý nhà nước về TTATGT trong tình hình mới; tối ưu hóa hiệu lực quản lý người lái xe phù hợp hơn với thực trạng hiện nay. Qua đó, định hình và xây dựng ý thức tự giác chấp hành pháp luật, hình thành văn hóa giao thông an toàn trong quần chúng nhân dân
PHẦN 2: NHỮNG QUY ĐỊNH MỚI CỦA DỰ THẢO NGHỊ ĐỊNH SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA NGHỊ ĐỊNH SỐ 168/2024/NĐ-CP CỦA CHÍNH PHỦ
Dưới góc độ tham mưu nghiệp vụ, Nghị định số 168/2024/NĐ-CP không chỉ là bản cập nhật mức phạt tiền đơn thuần mà là một cuộc "cách mạng" thực sự trong tư duy quản lý. Có thể bóc tách hệ thống chế tài thành 3 nhóm vấn đề cốt lõi sau:
2.1. Nhóm những quy định BỔ SUNG MỚI, NỔI BẬT mang tính đột phá toàn diện
Đây là những quy định chưa từng có tiền lệ, vừa thể hiện tư duy quản lý hiện đại bằng công nghệ, vừa mang tính nhân văn sâu sắc:
Đột phá lớn nhất - Quản lý bằng "Quỹ điểm" thay vì chỉ phạt tiền: Pháp luật chính thức ấn định mỗi GPLX có một quỹ gồm 12 điểm. Điểm nhấn ưu việt nhất là cơ chế "trừ điểm thông minh và phục hồi tự động". Theo đó, nếu người vi phạm bị trừ điểm nhưng duy trì ý thức chấp hành tốt, không vi phạm thêm trong thời hạn 12 tháng, hệ thống phần mềm của Bộ Công an sẽ tự động phục hồi đủ 12 điểm mà người dân không cần nộp bất kỳ thủ tục giấy tờ nào. Trong trường hợp cá nhân thực hiện nhiều lỗi vi phạm cùng lúc, hệ thống sẽ chỉ trừ điểm cho hành vi có mức điểm trừ cao nhất, qua đó thể hiện tính khoan hồng, tránh tình trạng "trừ sạch điểm" chỉ trong một lần vi phạm do cộng dồn cơ học.
Chấp nhận giấy tờ điện tử qua ứng dụng VNeID: Trong bối cảnh Đề án 06 của Chính phủ đang đi vào chiều sâu, Nghị định quy định rõ: Nếu người dân xuất trình được thông tin GPLX, Giấy đăng ký xe, Giấy chứng nhận kiểm định đã được tích hợp hợp lệ trên tài khoản định danh điện tử mức độ 2 (VNeID), lực lượng CSGT sẽ chấp nhận thay thế giấy tờ bản cứng và không lập biên bản lỗi "không mang theo giấy tờ". Đây là bước tiến dài, giúp người dân tiết kiệm thời gian, tránh rủi ro mất mát giấy tờ, đồng thời giúp lực lượng Công an dễ dàng truy xuất dữ liệu thật/giả.
Bổ sung quy định nghiêm ngặt nhằm bảo vệ sinh mạng trẻ em: Xuất phát từ thực tiễn đau xót của một số vụ việc bỏ quên học sinh trên xe đưa đón gây tử vong, pháp luật đã bổ sung chế tài cực kỳ kịp thời. Cụ thể, phạt tiền từ 4.000.000đ - 6.000.000đ (đối với cá nhân) và 8.000.000đ - 12.000.000đ (đối với tổ chức) đối với các xe kinh doanh vận tải đưa đón học sinh mầm non, tiểu học mà không có thiết bị cảnh báo chống bỏ quên trẻ em trên xe hoặc không có camera ghi nhận hình ảnh. Đây là quy định bắt buộc mang tính thời sự cao, thể hiện trách nhiệm bảo vệ đối tượng yếu thế của nhà nước.
2.2. Nhóm các khung hình phạt ở mức "RẤT CAO", mang tính răn đe tuyệt đối
Để dẹp bỏ sự nhờn luật và lập lại kỷ cương trên các tuyến đường, Nghị định đã ấn định nhiều mức phạt đánh rất mạnh vào kinh tế và tước đoạt quyền tham gia giao thông dài hạn đối với các lỗi mang tính cố ý, nguy hiểm cao cho xã hội:
Hành vi "Ma men" và "Ma túy" tiếp tục duy trì khung hình phạt kỷ lục:
Quan điểm của ngành Công an là "Không có vùng cấm, không có ngoại lệ". Đối với người điều khiển xe ô tô vi phạm nồng độ cồn ở mức cao nhất (Mức 3: vượt quá 80mg/100ml máu hoặc 0,4mg/1 lít khí thở) hoặc sử dụng ma túy, pháp luật giáng đòn trừng phạt rất nặng với mức phạt tiền từ 30.000.000đ đến 40.000.000đ, đồng thời áp dụng hình thức phạt bổ sung là tước quyền sử dụng GPLX lên tới 24 tháng.
Đặc biệt, để xử lý triệt để hành vi chống đối, trường hợp người lái xe không chấp hành yêu cầu kiểm tra nồng độ cồn hoặc ma túy của CSGT cũng sẽ bị áp dụng mức phạt kịch khung tương đương (Phạt 30 - 40 triệu đồng đối với ô tô; 8 - 10 triệu đồng đối với xe mô tô).
Phạt cực nặng đối với tội phạm đường phố - Đua xe và Tổ chức đua xe trái phép: Hành vi đua xe không chỉ gây rối trật tự công cộng mà còn trực tiếp đe dọa tính mạng người dân. Cá nhân có hành vi tổ chức đua xe trái phép bị phạt từ 40.000.000đ đến 50.000.000đ; đối với tổ chức, mức phạt lên tới 100.000.000đ. Người trực tiếp tham gia đua xe ô tô, mô tô không chỉ bị tước GPLX 24 tháng mà còn bị tịch thu luôn phương tiện vi phạm.
Chế tài mạnh tay với hành vi gian lận thiết bị giám sát (Camera hành trình): Việc lắp đặt camera hành trình là để giám sát an toàn. Nếu các đơn vị cung cấp thiết bị có hành vi can thiệp phần cứng/phần mềm làm sai lệch dữ liệu hình ảnh người lái xe hoặc hành trình di chuyển để đối phó với cơ quan chức năng, mức phạt sẽ rất nặng, từ 40.000.000đ đến 60.000.000đ.
Định khung hình phạt khổng lồ cho hành vi sử dụng GPLX "đã bị trừ hết điểm": Nghị định quy định người điều khiển ô tô cố tình sử dụng GPLX đã bị trừ sạch 12 điểm để tham gia giao thông sẽ bị coi là hành vi cực kỳ nguy hiểm, áp dụng mức phạt khổng lồ từ 18.000.000đ đến 20.000.000đ. Đối với mô tô phân khối lớn, mức phạt này cũng dao động ở mức rất cao từ 6.000.000đ - 8.000.000đ.
2.3. Đánh giá chuyên sâu (Phản biện): Những chế tài còn "CHƯA TƯƠNG XỨNG" hoặc "BẤT CẬP" cần rà soát điều chỉnh
Dù có nhiều điểm sáng ưu việt, nhưng với tư cách là cơ quan tham mưu, việc đối chiếu chéo các điều khoản cho thấy một số quy định về mức phạt và hệ thống điểm trừ đang có sự chênh lệch lớn, cứng nhắc và gây áp lực không nhỏ cho thực tiễn công tác xử lý vi phạm của CSGT. Dự thảo tới đây cần đặc biệt quan tâm điều chỉnh 04 bất cập lớn sau:
Bất cập thứ nhất: Sự thiếu công bằng, "xe máy bị trừ điểm nặng hơn ô tô" đối với lỗi vi phạm tốc độ:
Hành vi chạy quá tốc độ là nguyên nhân hàng đầu gây tai nạn. Tuy nhiên, theo quy định hiện tại, người điều khiển xe máy chạy quá tốc độ trên 20km/h bị phạt tiền 6 - 8 triệu đồng và bị chế tài bổ sung là trừ tới 10 điểm GPLX.
Trong khi đó, người điều khiển xe ô tô chạy quá tốc độ từ 20km/h đến 35km/h (có tính chất động năng, sát thương lớn hơn rất nhiều) cũng bị phạt 6 - 8 triệu đồng nhưng chỉ bị trừ 04 điểm GPLX.
Việc trừ gần sạch quỹ điểm (10 điểm) của người đi xe mô tô (trong khi đại đa số đây là phương tiện mưu sinh thiết yếu của người lao động nghèo, sinh viên, xe ôm công nghệ) cho hành vi vượt trên 20km/h là chế tài quá khắc nghiệt và thiếu tỷ lệ thuận khi đặt lên bàn cân so sánh với xe ô tô (chỉ mất 4 điểm). Chế tài này dễ gây sốc tâm lý, dẫn đến người vi phạm bỏ lại phương tiện hoặc có hành vi chống đối lực lượng tuần tra. Cần kiến nghị dự thảo điều chỉnh giảm mức trừ điểm của xe máy xuống mức 4-6 điểm cho phù hợp và công bằng.
Bất cập thứ hai: Mức phạt cồn ở khung thấp nhất quá cao, dễ gây xung đột trong thực tiễn:
Pháp luật quy định người lái xe ô tô có nồng độ cồn chưa vượt quá 50 mg/100 ml máu (chỉ cần > 0) đã lập tức bị áp mức phạt tiền từ 6.000.000đ đến 8.000.000đ và bị trừ 04 điểm GPLX.
Không thể phủ nhận tác dụng răn đe của quy định này. Tuy nhiên, mức phạt tiền 6-8 triệu đồng là một khoản tiền rất lớn đối với thu nhập bình quân của người dân cho những vi phạm đôi khi mang tính "vô ý". Thực tiễn cho thấy, nhiều người dân bị dương tính với nồng độ cồn do ăn các loại hoa quả, thực phẩm lên men, uống siro ho hoặc do cơ địa có nồng độ "cồn nội sinh". Việc xử lý cứng nhắc ngay ở mức cực nhỏ (ví dụ 0.01 mg/lít khí thở) thường gây ra sự tranh cãi gay gắt, tốn thời gian chứng minh của CSGT và gây bức xúc trong nhân dân. Pháp luật nên nghiên cứu quy định thêm một ngưỡng viễn lượng (ngưỡng tối thiểu) hoặc giảm nhẹ mức phạt ở khung 1 để việc xử phạt có tính thuyết phục cao hơn.
Bất cập thứ ba: Sự đánh đồng bản chất pháp lý giữa hành vi "Vi phạm kỷ luật" và "Không có kỹ năng lái xe":
Việc phạt tiền 18 - 20 triệu đồng (đối với ô tô) cho hành vi người lái xe sử dụng GPLX "bị trừ hết điểm" ngang bằng với khung phạt của người "không có GPLX" là mang tính cào bằng cơ học.
Xét về bản chất, người bị trừ hết 12 điểm là người đã từng trải qua khóa đào tạo quy chuẩn, đã thi sát hạch và được nhà nước cấp bằng. Việc họ hết điểm là do họ vi phạm kỷ luật giao thông. Trong khi đó, kẻ "không có bằng" là kẻ chưa từng học ngày nào, không có chút kiến thức luật hay kỹ năng xử lý tình huống nào, mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn hơn gấp bội. Việc phạt hai đối tượng này chung một mức kịch khung 20 triệu đồng là chưa phân minh. Dự thảo cần tách riêng và áp dụng mức phạt tiền thấp hơn (hoặc phạt bổ sung bắt buộc thi lại lý thuyết ngay lập tức) cho hành vi "Sử dụng GPLX bị trừ hết điểm".
Bất cập thứ tư: Mức phạt khá nặng và cứng nhắc cho các lỗi kỹ thuật, lỗi vô ý nhỏ:
Theo quy định, người điều khiển ô tô chỉ cần sơ ý để tem Giấy chứng nhận kiểm định hết hạn dưới 01 tháng (thậm chí chỉ hết hạn 1 hoặc 2 ngày) đã bị phạt tiền từ 3.000.000đ đến 4.000.000đ và bị trừ 02 điểm GPLX.
Trong bối cảnh nhiều địa phương từng xảy ra tình trạng các trung tâm đăng kiểm bị quá tải, người dân phải xếp hàng dài, việc họ chậm đăng kiểm vài ngày mà phải chịu mức phạt lên tới 4 triệu đồng và bị trừ điểm là chế tài tạo gánh nặng rất lớn, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp, hợp tác xã kinh doanh vận tải hành khách và hàng hóa. Cần có một biên độ thời gian "nhắc nhở" ngắn (ví dụ dưới 3 ngày) trước khi phạt nặng
PHẦN 3: Ý NGHĨA CỦA CÁC QUY ĐỊNH MỚI CỦA DỰ THẢO NGHỊ ĐỊNH
Việc ban hành các quy định sửa đổi, bổ sung mang lại ý nghĩa chiến lược trên 3 khía cạnh cốt lõi:
1. Nâng cao tính nghiêm minh của pháp luật: Cơ chế trừ điểm thông minh bảo đảm nguyên tắc xử lý triệt để. Trường hợp cá nhân thực hiện nhiều vi phạm trong một lần, hệ thống áp dụng trừ điểm cho lỗi nặng nhất; nếu điểm còn lại ít hơn điểm bị trừ, hệ thống sẽ trừ sạch toàn bộ số điểm còn lại. Đối với các lỗi cố ý nguy hiểm (cồn, ma túy), pháp luật áp dụng tước GPLX lên tới 24 tháng,. Trong thời gian bị tước, GPLX không bị trừ điểm thêm, đảm bảo sự phân minh trong các biện pháp chế tài.
2. Đảm bảo an toàn, bảo vệ đối tượng yếu thế: Việc trừ điểm đánh thẳng vào ý thức bảo vệ "quỹ điểm", buộc người lái xe phải tự giác tuân thủ luật lệ. Bên cạnh đó, các quy định bắt buộc về thiết bị chống bỏ quên trẻ em và dây đai an toàn trên xe kinh doanh đưa đón học sinh thể hiện tính nhân văn sâu sắc, bảo vệ trực tiếp thế hệ tương lai trước rủi ro tai nạn,.
3. Tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân nhờ đột phá chuyển đổi số: Dự thảo tạo bước ngoặt trong cải cách hành chính khi đưa toàn bộ dữ liệu điểm số lên môi trường điện tử do Bộ Công an quản lý.
Phục hồi tự động: Nếu GPLX chưa bị trừ hết điểm và không có thêm vi phạm trong 12 tháng, hệ thống sẽ tự động phục hồi đủ 12 điểm mà người dân không cần làm thủ tục giấy tờ.
Quản lý qua VNeID: Mọi thông báo trừ điểm hoặc phục hồi điểm được cập nhật qua Cổng dịch vụ công hoặc ứng dụng định danh quốc gia (VNeID),. Trong trường hợp bị trừ hết điểm, sau khi người dân tham gia kiểm tra kiến thức đạt yêu cầu, phần mềm sẽ tự động đồng bộ và phục hồi 12 điểm.
KẾT LUẬN
Bản dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định 168/2024/NĐ-CP không chỉ hoàn thiện các khoảng trống pháp lý mà còn là giải pháp đột phá kết hợp giữa "răn đe" và "phục vụ". Việc chỉ ra các điểm bất cập về khung phạt (như lỗi tốc độ của xe máy hay cào bằng lỗi GPLX) sẽ giúp cơ quan tham mưu có cái nhìn đa chiều để điều chỉnh luật thấu tình đạt lý, thiết lập kỷ cương giao thông và thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số quốc gia.
Đức Liêm - Tuấn Anh
