Thực tế cho thấy, mạng xã hội hiện nay đã trở thành “mảnh đất màu mỡ” để các đối tượng phạm tội lợi dụng thực hiện hành vi lừa đảo. Chỉ cần vài thao tác đơn giản, các đối tượng có thể tạo lập hàng loạt fanpage giả mạo, website giả danh tổ chức giáo dục, trung tâm kỹ năng sống, công ty du học, doanh nghiệp tuyển dụng hoặc thậm chí mạo danh cơ quan chức năng nhằm tiếp cận nạn nhân. Đối tượng mà chúng hướng tới chủ yếu là học sinh, sinh viên – nhóm người trẻ có nhu cầu tìm kiếm việc làm thêm, học bổng, chương trình trải nghiệm hè nhưng còn thiếu kinh nghiệm xã hội, dễ bị tác động bởi tâm lý muốn kiếm tiền nhanh hoặc mong muốn có thêm cơ hội phát triển bản thân.
Một trong những chiêu trò phổ biến nhất hiện nay là lừa đảo tuyển cộng tác viên online với lời quảng cáo “việc nhẹ, lương cao”. Các đối tượng thường đăng tải thông tin tuyển dụng trên Facebook, TikTok, Telegram hoặc các hội nhóm dành cho sinh viên với nội dung hấp dẫn như: chỉ cần điện thoại thông minh, làm việc tại nhà từ 1-2 giờ mỗi ngày, thu nhập từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng mỗi tháng. Sau khi nạn nhân liên hệ, đối tượng yêu cầu thực hiện các “nhiệm vụ” như tăng tương tác, chốt đơn hàng ảo, đánh giá sản phẩm trên sàn thương mại điện tử và chuyển tiền để “kích hoạt tài khoản”, “nâng cấp nhiệm vụ”. Ban đầu, chúng trả lại một khoản lợi nhuận nhỏ nhằm tạo niềm tin. Tuy nhiên, khi nạn nhân chuyển số tiền lớn hơn thì lập tức bị cắt liên lạc hoặc khóa tài khoản.
Thời gian gần đây, lực lượng Công an tỉnh Tuyên Quang liên tục ghi nhận các trường hợp người dân, đặc biệt là sinh viên, bị lừa đảo qua hình thức tuyển cộng tác viên online. Các đối tượng thường yêu cầu nộp phí từ vài trăm nghìn đồng để “nhận link công việc”, đồng thời đưa ra mức thu nhập phi thực tế nhằm đánh vào lòng tham và tâm lý muốn kiếm tiền nhanh của giới trẻ. Không dừng lại ở đó, sự phát triển mạnh mẽ của AI còn khiến các thủ đoạn lừa đảo trở nên tinh vi hơn rất nhiều. Các đối tượng hiện có thể sử dụng AI để tạo ra video quảng bá giả với hình ảnh sắc nét, nội dung chuyên nghiệp, thậm chí xây dựng chatbot tự động tư vấn 24/7 như một doanh nghiệp thực thụ. Nhiều website giả mạo các trung tâm du học, trại hè quốc tế, khóa học kỹ năng được dựng lên với giao diện bắt mắt, thông tin đầy đủ khiến phụ huynh khó phân biệt thật giả. Khi người dân tin tưởng chuyển tiền đặt cọc hoặc phí làm hồ sơ, đối tượng lập tức chiếm đoạt rồi biến mất.
Đặc biệt nguy hiểm là tình trạng sử dụng công nghệ Deepfake để giả danh cơ quan chức năng. Chỉ với vài dữ liệu hình ảnh, giọng nói thu thập từ mạng xã hội, các đối tượng có thể tạo ra video hoặc cuộc gọi giả mạo cán bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án với độ chân thực rất cao. Nạn nhân bị thông báo liên quan đến các vụ án ma túy, rửa tiền hoặc vi phạm pháp luật và bị yêu cầu chuyển tiền vào “tài khoản an toàn” để phục vụ điều tra. Nhiều học sinh, sinh viên vì hoảng sợ, thiếu hiểu biết pháp luật nên đã làm theo yêu cầu của các đối tượng.
Thời gian qua, tại nhiều địa phương trên cả nước đã xảy ra không ít vụ việc đáng báo động. Tại Nghệ An, lực lượng Công an đã bắt giữ đối tượng Vũ Anh Tuấn vì giả danh cán bộ Công an để lừa đảo nhiều sinh viên. Đối tượng tự xưng đang điều tra vụ án, yêu cầu sinh viên giao nộp điện thoại, máy tính phục vụ xác minh rồi chiếm đoạt tài sản. Những vụ việc như vậy cho thấy các đối tượng không chỉ hoạt động trên không gian mạng mà còn kết hợp cả phương thức tiếp cận trực tiếp nhằm tăng độ tin cậy đối với nạn nhân. Bộ Công an cũng đã nhiều lần phát đi cảnh báo về thủ đoạn lôi kéo học sinh, sinh viên mở hoặc cho thuê tài khoản ngân hàng để phục vụ hoạt động lừa đảo, rửa tiền. Các đối tượng thường đăng tin “nhận tiền hộ”, “cho thuê tài khoản ngân hàng”, “việc nhẹ lương cao” trên mạng xã hội, sau đó yêu cầu cung cấp thẻ ATM, mật khẩu Internet Banking, mã OTP để sử dụng vào các hoạt động phạm pháp. Nhiều sinh viên vì thiếu hiểu biết pháp luật đã vô tình tiếp tay cho tội phạm, thậm chí phải đối mặt với nguy cơ bị xử lý hình sự.
Qua thực tiễn đấu tranh của lực lượng chức năng cho thấy, nguyên nhân khiến học sinh, sinh viên dễ trở thành nạn nhân trước hết xuất phát từ sự thiếu kỹ năng nhận diện các chiêu trò trên không gian mạng. Trong môi trường số phát triển mạnh mẽ, nhiều em có xu hướng tin tưởng tuyệt đối vào các thông tin được chia sẻ trên mạng xã hội mà chưa kiểm chứng qua các nguồn chính thống. Bên cạnh đó, tâm lý muốn kiếm thêm thu nhập trong dịp hè, mong muốn độc lập tài chính hoặc nhu cầu tham gia các chương trình trải nghiệm, du học khiến các em dễ bị cuốn vào “bẫy” của tội phạm. Một nguyên nhân khác là sự thiếu quan tâm, giám sát của gia đình trong thời gian nghỉ hè. Nhiều phụ huynh vì bận công việc nên ít kiểm soát hoạt động của con em trên mạng xã hội, đồng thời thiếu kiến thức về công nghệ nên khó phát hiện các dấu hiệu bất thường. Trong khi đó, các đối tượng lừa đảo lại liên tục thay đổi phương thức hoạt động, tận dụng AI để tạo ra các sản phẩm giả mạo có độ chân thực cao, khiến việc nhận diện ngày càng khó khăn hơn.
Hậu quả của các vụ lừa đảo không chỉ dừng lại ở thiệt hại về tài sản. Nhiều học sinh, sinh viên sau khi bị lừa rơi vào trạng thái hoang mang, mặc cảm, ảnh hưởng tâm lý nghiêm trọng. Có trường hợp vì sợ gia đình trách mắng nên không dám trình báo cơ quan Công an, dẫn đến việc đối tượng tiếp tục thực hiện hành vi với nhiều nạn nhân khác. Đáng chú ý, một số em còn vô tình trở thành mắt xích trong các đường dây lừa đảo, rửa tiền khi cho thuê tài khoản ngân hàng hoặc cung cấp thông tin cá nhân cho tội phạm.
Tại tỉnh Tuyên Quang, mặc dù chưa ghi nhận các vụ việc đặc biệt nghiêm trọng liên quan đến học sinh, sinh viên bị lừa đảo bằng công nghệ Deepfake, song tình trạng lừa đảo tuyển cộng tác viên online, giả mạo tuyển dụng việc làm thêm trên mạng xã hội đang có chiều hướng gia tăng. Lực lượng chức năng đã liên tục phát đi cảnh báo về các thủ đoạn “đặt đơn hàng ảo”, “làm nhiệm vụ nhận hoa hồng”, “việc nhẹ lương cao” nhằm nâng cao ý thức cảnh giác cho người dân. Trước thực trạng trên, lực lượng Công an tỉnh Tuyên Quang, trong đó nòng cốt là lực lượng đấu tranh phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao và lực lượng Cảnh sát kinh tế, đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm phòng ngừa, đấu tranh, xử lý các hành vi vi phạm. Công an tỉnh đã tăng cường công tác nắm tình hình trên không gian mạng, rà soát các hội nhóm có dấu hiệu lừa đảo, phối hợp với ngân hàng và các nhà mạng để xác minh dòng tiền, tài khoản liên quan đến hoạt động phạm tội.
Cùng với đó, lực lượng chức năng đẩy mạnh tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, hệ thống mạng xã hội chính thống của Công an tỉnh, đồng thời tổ chức các buổi phổ biến pháp luật tại trường học nhằm trang bị kỹ năng nhận diện, phòng tránh tội phạm công nghệ cao cho học sinh, sinh viên. Nhiều nội dung cảnh báo được xây dựng ngắn gọn, trực quan, sát với thực tế như nhận diện Deepfake, cảnh giác với đường link lạ, không chuyển tiền đặt cọc việc làm online hay không cung cấp mã OTP cho người khác. Lực lượng Công an cũng khuyến cáo người dân tuyệt đối không tin tưởng các lời mời gọi “lợi nhuận cao, rủi ro thấp”; không chuyển tiền khi chưa xác minh rõ danh tính đối tượng; không cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng cho người lạ trên mạng xã hội. Đối với các cuộc gọi video nghi vấn Deepfake, người dân cần chú ý các dấu hiệu như hình ảnh giật lag, khẩu hình miệng không khớp giọng nói, biểu cảm thiếu tự nhiên để kịp thời ngắt liên lạc và báo cho cơ quan chức năng.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng đang trở thành môi trường gắn bó mật thiết với học sinh, sinh viên. Tuy nhiên, đây cũng là “mặt trận” tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu thiếu kiến thức và kỹ năng tự bảo vệ. Để ngăn chặn hiệu quả các chiêu trò lừa đảo, bên cạnh sự vào cuộc quyết liệt của lực lượng Công an, rất cần sự phối hợp chặt chẽ từ gia đình, nhà trường và toàn xã hội trong việc giáo dục, nâng cao nhận thức cho thế hệ trẻ. Một mùa hè an toàn không chỉ là tránh xa tai nạn, tệ nạn xã hội mà còn là biết tự bảo vệ mình trước những chiếc “bẫy” tinh vi trên không gian mạng. Sự tỉnh táo, cảnh giác của mỗi học sinh, sinh viên và phụ huynh chính là “lá chắn” quan trọng nhất để ngăn chặn tội phạm công nghệ cao trong thời đại số hiện nay.
Lý Lan
