Tại Tuyên Quang, công tác phòng ngừa, phát hiện, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm được các lực lượng chức năng triển khai thường xuyên. Trong đó, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh giữ vai trò quan trọng trong nắm tình hình, phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật về kinh tế, phối hợp kiểm tra, xác minh nguồn gốc hàng hóa và xử lý các vụ việc theo chức năng, thẩm quyền. Hiệu quả công tác phụ thuộc lớn vào sự phối hợp giữa Cảnh sát kinh tế với Cảnh sát giao thông, Quản lý thị trường và các cơ quan chuyên môn.
Những vụ việc được phát hiện trong năm 2026 cho thấy rõ nguy cơ từ khâu vận chuyển. Ngày 20/3, trên Quốc lộ 2 thuộc địa bàn xã Yên Sơn, lực lượng Cảnh sát giao thông phát hiện hai xe ô tô bán tải có dấu hiệu nghi vấn. Kiểm tra phương tiện, lực lượng chức năng phát hiện tổng cộng 2.340kg thực phẩm gồm lạp xưởng, thanh cua, bánh bao, chả mực, phi lê gà... được đóng trong các túi nilon, bao bì in chữ nước ngoài. Người điều khiển phương tiện không xuất trình được hóa đơn, giấy tờ chứng minh nguồn gốc số hàng hóa. Vụ việc được Phòng Cảnh sát giao thông bàn giao cho Phòng Cảnh sát kinh tế và Chi cục Quản lý thị trường tỉnh xử lý theo thẩm quyền. Đây là một trong những yêu cầu đặt ra đối với công tác đấu tranh phòng, chống vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm: không chỉ kiểm tra hàng hóa tại điểm kinh doanh mà phải kiểm soát cả quá trình lưu thông. Khi phương tiện vận chuyển được phát hiện, lực lượng Cảnh sát kinh tế có điều kiện tiếp tục xác minh chủ hàng, nguồn hàng, mục đích vận chuyển, nơi tiêu thụ và các dấu hiệu liên quan để xác định đầy đủ tính chất vụ việc.
Ngày 14/6, tại Km297+300 Quốc lộ 2, tuyến Hà Nội - Cửa khẩu Thanh Thủy, lực lượng Cảnh sát giao thông tiếp tục phát hiện một phương tiện vận chuyển hơn 400kg thực phẩm. Hàng hóa gồm xúc xích, lạp xưởng, há cảo, bánh sữa, sò đỏ, thịt viên ngô và nhiều loại thực phẩm khác, được đóng trong túi nilon, bao bì có nhãn mác chữ nước ngoài. Người điều khiển không xuất trình được hóa đơn, chứng từ hoặc giấy tờ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ hợp pháp. Vụ việc được lập hồ sơ ban đầu và bàn giao cho lực lượng Quản lý thị trường tiếp tục xác minh, xử lý. Việc liên tiếp phát hiện các lô thực phẩm số lượng lớn trên tuyến Quốc lộ 2 cho thấy tuyến giao thông không chỉ là địa bàn cần bảo đảm trật tự, an toàn giao thông mà còn là một trong những địa bàn quan trọng để phòng ngừa, phát hiện hàng lậu, hàng không rõ nguồn gốc và các loại hàng hóa có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng. Đối với lực lượng Cảnh sát kinh tế, đây là nguồn thông tin quan trọng phục vụ công tác nắm tình hình, nhận diện tuyến, phương thức vận chuyển, nhóm hàng và các đối tượng có dấu hiệu vi phạm để chủ động đấu tranh.
Ngày 20/7, tại Km6 đường Hà Giang - Thanh Thủy, lực lượng Công an tỉnh phát hiện một xe ô tô vận chuyển hơn 1,5 tấn thực phẩm có bao bì ghi nhãn bằng tiếng nước ngoài nhưng người điều khiển không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Vụ việc tiếp tục được bàn giao cho cơ quan có thẩm quyền xác minh, xử lý. Điểm chung của các vụ việc là hàng hóa được vận chuyển với số lượng lớn, nhiều loại thực phẩm đóng gói sẵn, bao bì có chữ nước ngoài nhưng thiếu tài liệu chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Đây là dấu hiệu cần được đặc biệt quan tâm trong công tác kiểm soát thị trường, bởi nếu chỉ xử lý tại khâu vận chuyển mà không xác minh đường đi của hàng hóa thì chưa thể đánh giá đầy đủ quy mô, nguồn cung và phương thức tiêu thụ.
Thực tế trên địa bàn tỉnh cho thấy vi phạm an toàn thực phẩm không chỉ dừng ở hàng hóa không rõ nguồn gốc. Qua công tác kiểm tra, cơ quan chức năng từng phát hiện thực phẩm sử dụng hàn the, thực phẩm đông lạnh có dấu hiệu phân hủy và nhiều loại thực phẩm không rõ nguồn gốc tại các cơ sở kinh doanh. Trong 9 tháng đầu năm 2025, các đơn vị chức năng đã tiến hành 393 cuộc kiểm tra, phát hiện và xử lý 334 vụ vi phạm; trong đó có 86 vụ vi phạm trong lĩnh vực an toàn thực phẩm. Tổng số tiền thu nộp ngân sách hơn 2,35 tỷ đồng. Những con số này cho thấy vi phạm vẫn tồn tại ở nhiều khâu của chuỗi cung ứng. Từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến đến bảo quản, vận chuyển, kinh doanh đều có thể phát sinh nguy cơ. Trong đó, nhóm sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ, hàng hóa lưu thông không đầy đủ giấy tờ, thực phẩm nhập khẩu không chứng minh được nguồn gốc là những lĩnh vực cần tiếp tục được tập trung kiểm tra.
Nguyên nhân trước hết xuất phát từ lợi nhuận. Thực phẩm không rõ nguồn gốc thường có giá thấp, dễ mua, dễ vận chuyển và dễ tiêu thụ. Một số đối tượng lợi dụng nhu cầu sử dụng thực phẩm giá rẻ để đưa hàng hóa không bảo đảm điều kiện vào thị trường. Khi hàng hóa được chia nhỏ, vận chuyển qua nhiều phương tiện hoặc tập kết tại các địa điểm khác nhau, việc truy xuất nguồn gốc càng khó khăn. Một nguyên nhân khác là nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của một bộ phận người sản xuất, kinh doanh còn hạn chế. Vì lợi ích trước mắt, có trường hợp không thực hiện đầy đủ quy định về nguồn gốc, bảo quản, ghi nhãn, điều kiện kinh doanh hoặc sử dụng nguyên liệu bảo đảm an toàn. Trong khi đó, người tiêu dùng ở một số nơi vẫn có tâm lý lựa chọn sản phẩm theo giá, hình thức hoặc sự tiện lợi mà chưa chú trọng đầy đủ đến nguồn gốc và điều kiện bảo đảm an toàn. Từ thực tiễn đấu tranh cho thấy, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm phải được thực hiện trên cả hai phương diện: xử lý hành chính đối với hành vi vi phạm và điều tra, xử lý hình sự khi đủ căn cứ xác định có dấu hiệu tội phạm.
Theo Nghị định số 115/2018/NĐ-CP của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 124/2021/NĐ-CP, nhiều hành vi vi phạm quy định về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh, vận chuyển và sử dụng nguyên liệu, phụ gia thực phẩm bị xử phạt bằng tiền, đồng thời có thể áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc tiêu hủy thực phẩm vi phạm. Mức phạt tiền tối đa thông thường đối với một hành vi vi phạm về an toàn thực phẩm là 100 triệu đồng đối với cá nhân và 200 triệu đồng đối với tổ chức; một số hành vi đặc biệt có thể áp dụng mức phạt theo giá trị thực phẩm vi phạm.
Bên cạnh đó, từ ngày 1/7/2025, Điều 317 Bộ luật Hình sự được sửa đổi. Theo quy định hiện hành, người thực hiện một số hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, như sử dụng chất, hóa chất, phụ gia bị cấm; sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh để chế biến, cung cấp, bán thực phẩm; hoặc thực hiện các hành vi thuộc trường hợp luật định, có thể bị phạt tiền từ 100 triệu đồng đến 400 triệu đồng hoặc phạt tù từ 2 năm đến 5 năm. Với các trường hợp có tổ chức, làm chết người, gây ngộ độc nghiêm trọng, sử dụng thực phẩm có chất cấm với giá trị lớn hoặc tái phạm nguy hiểm, mức phạt có thể tăng lên từ 400 triệu đồng đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 3 năm đến 7 năm; các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng có thể bị phạt tù từ 12 năm đến 20 năm.
Quy định pháp luật cho thấy quan điểm xử lý ngày càng nghiêm khắc đối với hành vi xâm phạm an toàn thực phẩm. Đây cũng là cơ sở để lực lượng Cảnh sát kinh tế tập trung làm rõ bản chất vụ việc, không dừng lại ở việc xác định hàng hóa không có hóa đơn, chứng từ mà phải xác minh nguồn gốc, chủ hàng, quá trình vận chuyển, mục đích tiêu thụ, giá trị hàng hóa và các yếu tố liên quan đến chất lượng, an toàn thực phẩm. Vai trò của lực lượng Cảnh sát kinh tế không chỉ nằm ở khâu xử lý sau khi vụ việc xảy ra mà là tập trung sử dụng các biện pháp nghiệp vụ để chủ động nhận diện nguy cơ. Thông qua nắm tình hình, thu thập thông tin, rà soát các tuyến vận chuyển, cơ sở kinh doanh, kho chứa, điểm tập kết và nhóm hàng có nguy cơ cao, lực lượng chức năng có thể xác định những vấn đề nổi lên để tham mưu biện pháp đấu tranh phù hợp. Trong các vụ việc phát hiện trên tuyến giao thông, sự phối hợp giữa Cảnh sát kinh tế và Cảnh sát giao thông có ý nghĩa đặc biệt. Cảnh sát giao thông có điều kiện phát hiện phương tiện, hàng hóa nghi vấn trong quá trình tuần tra, kiểm soát. Cảnh sát kinh tế tiếp tục phát huy vai trò trong xác minh các dấu hiệu vi phạm pháp luật về kinh tế, làm rõ nguồn gốc hàng hóa, chủ thể liên quan và tham mưu xử lý theo thẩm quyền. Quản lý thị trường thực hiện chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm trong lĩnh vực thương mại. Các cơ quan chuyên môn tham gia xác định những vấn đề liên quan đến điều kiện, tiêu chuẩn và an toàn thực phẩm.
Nghị định số 46/2026/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 26/1/2026, tiếp tục quy định cụ thể nhiều nội dung về điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh, bảo quản; kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu; ghi nhãn, quảng cáo và truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan chức năng tăng cường quản lý xuyên suốt chuỗi thực phẩm. Đối với lực lượng Cảnh sát kinh tế, yêu cầu đặt ra là phải gắn công tác phòng ngừa với đấu tranh. Không chỉ chờ vụ việc phát sinh để xử lý, mà phải chủ động phát hiện những sơ hở trong quản lý, những phương thức vận chuyển, kinh doanh có dấu hiệu bất thường và những nhóm đối tượng có nguy cơ vi phạm. Xử lý một vụ việc phải hướng tới ngăn chặn hành vi tái diễn, đồng thời khai thác thông tin để nhận diện những vụ việc liên quan.
Kiểm soát thực phẩm không rõ nguồn gốc là một nội dung của công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và bảo đảm an ninh, an toàn xã hội. Mỗi lô hàng được ngăn chặn trước khi đưa ra thị trường là giảm thêm một nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng. Nhưng hiệu quả lâu dài không thể chỉ đo bằng số vụ phát hiện hay số lượng hàng hóa bị thu giữ. Quan trọng hơn là phải làm rõ nguồn cung, bịt các tuyến vận chuyển, xử lý nghiêm chủ thể vi phạm và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của người sản xuất, kinh doanh. Phòng, chống thực phẩm bẩn cần sự phối hợp thường xuyên giữa các lực lượng chức năng và sự tham gia của người dân. Khi các khâu được kết nối chặt chẽ, từ phát hiện đến xác minh, xử lý và phòng ngừa, khoảng trống để thực phẩm không rõ nguồn gốc thâm nhập thị trường sẽ từng bước được thu hẹp.
Bảo vệ sức khỏe Nhân dân là yêu cầu xuyên suốt. Với những hành vi cố tình đưa thực phẩm không bảo đảm an toàn ra thị trường để trục lợi, pháp luật đã quy định rõ chế tài từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự. Vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện nghiêm, đúng thẩm quyền, đúng bản chất vụ việc; đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng để không chỉ “bắt” được hàng vi phạm mà còn làm rõ và xử lý được những chủ thể đứng phía sau.
Lý Lan
