Từ những mâu thuẫn vụn vặt đời thường đến những vụ án hình sự khi người phạm tội chưa đầy 18 tuổi
Chỉ trong tháng 5/2026, dư luận xã hội liên tục rúng động trước loạt vụ việc bạo lực nghiêm trọng mà thủ phạm là những gương mặt còn ngồi trên ghế nhà trường. Tính chất của các vụ án này cho thấy mức độ nguy hiểm, bồng bột của lứa tuổi chưa thành niên nhưng lại để lại những hậu quả khôn lường.
Điển hình là vụ việc cơ quan chức năng tiến hành khởi tố 2 bị can (đều sinh năm 2010), liên quan đến hành vi hành hung bạn học rồi quay clip đăng tải lên mạng xã hội xảy ra tại một trường cao đẳng nghề trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Thay vì chọn cách giải quyết văn minh, các đối tượng đã dùng bạo lực đối với nạn nhân, đồng thời ghi hình lại như một cách để thể hiện quyền lực ảo trên không gian mạng.
Liên quan đến vụ án một nam sinh lớp 8 tự tử xảy ra tại xã Di Linh, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Lâm Đồng đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với một nam sinh cùng lớp mới 14 tuổi. Ở độ tuổi này, việc bị cơ quan công an khởi tố đã phản ánh tính chất đặc biệt nghiêm trọng của hành vi vi phạm và hệ quả bạo lực tinh thần mà nạn nhân phải gánh chịu.
Không dừng lại ở khuôn viên trường học, bạo lực ở lứa tuổi chưa thành niên đã tràn ra đường phố với tính chất nguy hiểm. Vừa qua, vụ việc một bé trai 14 tuổi ở Hà Nội bị 4 đối tượng (đều sinh năm 2011) ném gạch vào đầu dẫn đến chấn thương sọ não nghiêm trọng đã gióng lên hồi chuông báo động đỏ về hành vi coi thường mạng sống con người của các đối tượng này.
Khi cảm xúc rất mạnh nhưng hệ thống phanh lý trí lại quá yếu
Thạc sĩ Trần Quang Trọng, chuyên gia tâm lý lâm sàng phân tích, khoa học tâm lý thần kinh ví não bộ của các em như một công trường đang xây dựng dở dang. Đây là nơi có sự phát triển mất cân đối nghiêm trọng giữa hai vùng: Hệ thống viền (Limbic system, trung tâm cảm xúc, xung động, tìm kiếm phần thưởng) và Vỏ não trước trán (Prefrontal cortex, trung tâm lý trí, kiểm soát xung động, dự đoán hậu quả).
Theo ông, trẻ dưới 16 tuổi có hệ thống viền chiếm ưu thế tuyệt đối. Vỏ não trước trán còn rất non nớt, khả năng kiểm soát xung động rất kém, hành động hoàn toàn bằng bản năng bộc phát, thích thể hiện và dễ bị áp lực từ nhóm bạn lôi kéo. Các em chưa đủ khả năng hình dung hậu quả dài hạn. Nhiều em nghĩ ném một viên gạch hay đánh bạn chỉ là dằn mặt, mà không nghĩ đến hậu quả có thể gây chết người.
Đối với độ tuổi 16 đến 18, vỏ não trước trán đang hoàn thiện nhanh, đã có khả năng suy nghĩ logic, nhưng hệ thống phanh cảm xúc vẫn chưa ổn định dưới áp lực mạnh hoặc sự kích động. Ở độ tuổi này, các em đã nhận thức rõ đúng sai, biết đến luật pháp nhưng vẫn dễ liều lĩnh vì tâm lý muốn khẳng định cái tôi trưởng thành hoặc do tâm lý đám đông dẫn dắt.
"Khi các em nhấn chân ga cảm xúc rất mạnh nhưng hệ thống phanh lý trí lại quá yếu, đối diện với mâu thuẫn, lằn ranh giữa một trận ẩu đả bồng bột với các tội danh hình sự nghiêm trọng chỉ cách nhau đúng một khoảnh khắc mất kiểm soát." Thạc sĩ Trọng nhìn nhận.
Quan niệm đền bù là xong?
Theo Luật sư Huỳnh Trung Hiếu (Công ty Luật Nhật Bình, Đoàn luật sư TP Hồ Chí Minh), việc Cơ quan Cảnh sát điều tra khởi tố vụ án, khởi tố bị can liên quan đến hành vi hành hung bạn học rồi quay clip đăng mạng xã hội tại Phú Thọ là hồi chuông cảnh tỉnh sâu sắc. Vụ việc đặt ra các vấn đề về trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên, trách nhiệm quản lý, giáo dục của gia đình, nhà trường cũng như những tác động tiêu cực của mạng xã hội đối với nhận thức pháp luật của học sinh.
Thực tế, nhiều học sinh lầm tưởng dưới 18 tuổi thì chỉ bị xử lý kỷ luật nội bộ hoặc bồi thường dân sự dẫn đến việc xem nhẹ danh dự, thân thể người khác và quay clip khoe chiến tích. Bên cạnh đó, quan niệm đền bù là xong của một bộ phận phụ huynh cũng cho thấy sự ngộ nhận giữa trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự.
Luật sư Hiếu phân tích, khi hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, việc bồi thường chỉ mang ý nghĩa khắc phục hậu quả và là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điều 51 Bộ luật Hình sự, giúp người phạm tội được xem xét giảm nhẹ hình phạt do có thái độ ăn năn, hối cải. Về nguyên tắc, bồi thường không phải căn cứ tự động để miễn trách nhiệm hình sự trước Nhà nước, trừ các trường hợp đặc biệt quy định nghiêm ngặt tại Điều 29 Bộ luật Hình sự.
Tuổi 16 và ranh giới trách nhiệm pháp lý
Một trong những vấn đề đáng lo ngại hiện nay là rất nhiều phụ huynh và các em học sinh chưa nhận thức đầy đủ về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật Việt Nam.
Luật sư Hiếu cho biết, theo Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp luật có quy định khác. Trong khi đó, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ chịu trách nhiệm đối với tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng thuộc danh mục luật định. Sự phân hóa này cho thấy Nhà nước đã dựa trên khả năng nhận thức và kiểm soát hành vi chưa hoàn thiện của người chưa thành niên để thiết kế cơ chế xử lý mang tính giáo dục, nhưng đồng thời vẫn đảm bảo yêu cầu phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.
Đối với Tội gây rối trật tự công cộng (Điều 318): Người dưới 16 tuổi không bị truy cứu trách nhiệm hình sự do không thuộc nhóm tội danh mà lứa tuổi này phải chịu trách nhiệm. Ngược lại, người từ đủ 16 tuổi trở lên hoàn toàn có thể bị khởi tố hình sự nếu đáp ứng đủ các yếu tố cấu thành tội phạm.
Đối với Tội cố ý gây thương tích (Điều 134): Người dưới 16 tuổi chỉ bị xử lý nếu hành vi thuộc trường hợp rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Đối với người từ đủ 16 tuổi trở lên, họ phải chịu trách nhiệm đối với mọi mức độ hành vi, kể cả khi tỷ lệ thương tích thấp nhưng có các tình tiết định khung như sử dụng hung khí nguy hiểm, có tính chất côn đồ hoặc có tổ chức.
Đối với Tội làm nhục người khác (Điều 155): Người dưới 16 tuổi về cơ bản được loại trừ trách nhiệm hình sự đối với tội danh này, kể cả khi thực hiện trên mạng xã hội, tuy nhiên vẫn phải chịu các hình thức xử lý nghiêm khắc khác. Người từ đủ 16 tuổi, các hành vi như quay clip làm nhục bạn học, phát tán hình ảnh bôi nhọ danh dự, xúc phạm công khai người khác trên không gian mạng đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Từ góc độ giáo dục và phòng ngừa, các vụ việc trên là lời cảnh tỉnh mạnh mẽ đối với trẻ trong độ tuổi chưa thành niên, và cho thấy vai trò quản lý, giáo dục của gia đình, nhà trường đặc biệt quan trọng. Trong bối cảnh bùng nổ mạng xã hội, các hành vi bạo lực học đường dễ bị kích động bởi tâm lý đám đông, nhu cầu thể hiện bản thân hoặc ảo tưởng về sự nổi tiếng trên không gian mạng.
Để ngăn chặn hiệu quả thực trạng này, việc duy trì một cơ chế kết nối thông tin chặt chẽ và tương tác kịp thời giữa gia đình và nhà trường là yêu cầu bắt buộc. Sự phối hợp đồng bộ này giúp cả hai bên kịp thời nhận diện, can thiệp từ sớm các mâu thuẫn phát sinh, đồng thời định hướng, nâng cao ý thức kiểm soát hành vi và trách nhiệm pháp lý cho học sinh cả trong đời sống lẫn trên không gian mạng trước khi sự việc vượt tầm kiểm soát.
