Thời gian gần đây, tại nhiều địa phương trên cả nước liên tiếp ghi nhận các vụ việc người dân bị các đối tượng giả danh cán bộ Công an, cán bộ quản lý cư trú hoặc nhân viên hỗ trợ dịch vụ công gọi điện hướng dẫn “xác thực thông tin định danh điện tử mức 2” cho con em. Không ít trường hợp vì thiếu cảnh giác đã làm theo yêu cầu của đối tượng, dẫn đến bị lộ lọt thông tin cá nhân, mất quyền kiểm soát tài khoản ngân hàng và bị chiếm đoạt số tiền lớn. Các đối tượng thường gọi điện thông báo dữ liệu căn cước của trẻ em bị sai lệch, hồ sơ tuyển sinh chưa hợp lệ hoặc tài khoản định danh điện tử chưa được xác thực nên có thể ảnh hưởng đến việc đăng ký dự thi, xét tuyển hoặc nhập học; yêu cầu phụ huynh phải “xử lý gấp”, “cập nhật ngay trong ngày” hoặc “làm ngay để tránh bị khóa hồ sơ” để tạo áp lực tâm lý.
Trong quá trình liên hệ, nhiều đối tượng sử dụng giọng nói chuẩn, tác phong chuyên nghiệp, thậm chí đọc đúng họ tên, địa chỉ, trường học của học sinh nhằm tạo lòng tin. Một số trường hợp còn sử dụng hình ảnh mặc sắc phục Công an nhân dân để gọi video hoặc giả mạo số điện thoại cơ quan nhà nước khiến người dân dễ nhầm tưởng là cán bộ thật đang làm nhiệm vụ. Sau khi tạo dựng được lòng tin, các đối tượng yêu cầu phụ huynh truy cập vào các đường link lạ hoặc cài đặt những ứng dụng giả mạo có tên gần giống ứng dụng dịch vụ công, ứng dụng hỗ trợ định danh điện tử. Bản chất các ứng dụng này là phần mềm độc hại được cài cắm nhằm chiếm quyền điều khiển điện thoại từ xa. Khi người dân đăng nhập thông tin cá nhân hoặc cung cấp mã OTP, đối tượng lập tức thu thập dữ liệu, truy cập tài khoản ngân hàng và thực hiện hành vi chuyển tiền chiếm đoạt tài sản.
Thực tế cho thấy, thủ đoạn lừa đảo này không còn xuất hiện đơn lẻ mà đang có xu hướng gia tăng trên diện rộng với phương thức hoạt động ngày càng tinh vi. Tại tỉnh Ninh Bình, lực lượng Công an đã tiếp nhận nhiều phản ánh của người dân về việc bị các đối tượng giả danh Công an gọi điện yêu cầu hỗ trợ cập nhật thông tin VNeID cho trẻ em. Không chỉ tại Ninh Bình, nhiều địa phương như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Thanh Hóa, Nghệ An… cũng đã liên tục phát đi cảnh báo về loại tội phạm này.
Điểm chung của các vụ việc là các đối tượng đều lợi dụng nhu cầu chính đáng của phụ huynh trong việc hoàn thiện hồ sơ học sinh và tâm lý sợ ảnh hưởng đến việc học tập của con em để dẫn dụ nạn nhân. Nhiều phụ huynh khi nhận được thông tin “hồ sơ chưa hợp lệ”, “thiếu xác thực dữ liệu dân cư” đã mất bình tĩnh, làm theo hướng dẫn mà không kiểm chứng thông tin từ cơ quan chức năng. Đáng chú ý, các đối tượng hiện nay không chỉ dừng lại ở việc giả danh qua điện thoại mà còn tận dụng triệt để công nghệ số, trí tuệ nhân tạo để tạo dựng kịch bản lừa đảo. Có trường hợp đối tượng sử dụng công nghệ deepfake giả giọng nói, hình ảnh để tăng tính thuyết phục; giả mạo giao diện các cổng dịch vụ công hoặc gửi tin nhắn chứa đường link có tên miền gần giống website chính thức của cơ quan nhà nước khiến người dân khó phân biệt.
Các chuyên gia an ninh mạng nhận định, đây là dạng tội phạm sử dụng công nghệ cao có tổ chức, thường hoạt động xuyên địa bàn, xuyên quốc gia. Quá trình điều tra, truy vết gặp nhiều khó khăn do đối tượng sử dụng sim rác, tài khoản ngân hàng mua bán trái phép, thiết bị mạng ẩn danh và liên tục thay đổi phương thức hoạt động. Nạn nhân sau khi bị lừa thường khó thu hồi tài sản vì tiền đã nhanh chóng được chuyển qua nhiều tài khoản trung gian.
Trước diễn biến phức tạp của tình hình, lực lượng Công an các cấp đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều biện pháp phòng ngừa, đấu tranh với loại tội phạm này. Công an các địa phương đã tăng cường tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, hệ thống truyền thanh cơ sở, mạng xã hội chính thống để cảnh báo người dân về phương thức, thủ đoạn của các đối tượng giả danh Công an hỗ trợ định danh điện tử. Cùng với đó, lực lượng Công an cơ sở đẩy mạnh công tác tuyên truyền trực tiếp tại khu dân cư, trường học, các buổi sinh hoạt tổ dân phố nhằm nâng cao nhận thức, kỹ năng phòng tránh lừa đảo trên không gian mạng cho phụ huynh và học sinh. Nhiều địa phương đã tổ chức hướng dẫn người dân nhận diện các ứng dụng giả mạo, cách bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng an toàn ứng dụng VNeID.
Lực lượng chức năng cũng phối hợp với ngành giáo dục tăng cường trao đổi thông tin về tình hình lừa đảo liên quan đến tuyển sinh và định danh điện tử để kịp thời cảnh báo phụ huynh học sinh. Các nhà trường được yêu cầu thông báo công khai về quy trình tuyển sinh, việc sử dụng VNeID cũng như khẳng định không có việc cán bộ Công an gọi điện yêu cầu người dân chuyển tiền, cung cấp OTP hay cài đặt ứng dụng lạ để hoàn thiện hồ sơ. Song song với công tác tuyên truyền, lực lượng nghiệp vụ Bộ Công an và Công an các địa phương đang tập trung rà soát, xác minh, đấu tranh triệt phá các đường dây lừa đảo công nghệ cao. Nhiều đối tượng sử dụng mạng viễn thông, mạng Internet để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản đã bị phát hiện, xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.
Mặc dù cơ quan chức năng liên tục phát đi cảnh báo nhưng vẫn còn không ít người dân chủ quan, thiếu kỹ năng bảo mật thông tin cá nhân trên môi trường số. Một bộ phận người dân vẫn có thói quen chia sẻ công khai giấy tờ tùy thân, hình ảnh căn cước công dân, thông tin tài khoản ngân hàng lên mạng xã hội hoặc dễ dàng cung cấp thông tin khi có người tự xưng là cán bộ cơ quan nhà nước gọi điện yêu cầu. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc triển khai định danh điện tử và ứng dụng VNeID mang lại nhiều tiện ích cho người dân trong giải quyết thủ tục hành chính, học tập, khám chữa bệnh và giao dịch dân sự. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường để các đối tượng xấu lợi dụng thực hiện hành vi phạm tội nếu người dân thiếu cảnh giác.
Để chủ động phòng ngừa loại tội phạm này, lực lượng Công an khuyến cáo người dân tuyệt đối không tin tưởng các cuộc gọi, tin nhắn từ số lạ tự xưng là cán bộ Công an yêu cầu kích hoạt, nâng cấp hoặc hỗ trợ định danh điện tử qua điện thoại. Cơ quan Công an không làm việc với người dân bằng hình thức yêu cầu chuyển tiền, đọc mã OTP hay cài đặt ứng dụng qua đường link gửi trên mạng xã hội. Người dân cần đặc biệt lưu ý ứng dụng VNeID là ứng dụng duy nhất do Bộ Công an phát triển và chỉ được tải từ các kho ứng dụng chính thức như App Store đối với hệ điều hành iOS và Google Play đối với hệ điều hành Android. Tuyệt đối không cài đặt ứng dụng từ các đường link lạ hoặc file gửi qua mạng xã hội, tin nhắn SMS. Bên cạnh đó, người dân không cung cấp thông tin cá nhân, thông tin tài khoản ngân hàng, mật khẩu, mã OTP cho bất kỳ ai dưới bất kỳ hình thức nào. Khi nhận được các cuộc gọi có dấu hiệu nghi vấn, cần giữ bình tĩnh, không làm theo hướng dẫn và chủ động liên hệ trực tiếp cơ quan Công an hoặc nhà trường để xác minh thông tin. Các chuyên gia an ninh mạng cũng khuyến nghị người dân cần thường xuyên cập nhật kiến thức về an toàn thông tin, cài đặt phần mềm bảo mật cho thiết bị di động, sử dụng xác thực đa lớp cho tài khoản ngân hàng và hạn chế lưu thông tin tài chính trên điện thoại.
Đối với phụ huynh học sinh, cần chủ động theo dõi thông báo chính thức từ nhà trường và cơ quan chức năng; đồng thời hướng dẫn con em kỹ năng nhận diện các hành vi lừa đảo trên môi trường mạng. Trong trường hợp phát hiện dấu hiệu bị lừa đảo hoặc bị chiếm quyền điều khiển thiết bị, cần nhanh chóng khóa tài khoản ngân hàng, ngắt kết nối Internet và trình báo cơ quan Công an nơi gần nhất để được hỗ trợ xử lý kịp thời.
Có thể thấy, thủ đoạn giả danh Công an hỗ trợ VNeID cho trẻ em để lừa đảo là hồi chuông cảnh báo về nguy cơ mất an toàn thông tin cá nhân trong thời đại số. Đấu tranh với loại tội phạm này không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng mà cần sự tham gia, phối hợp của toàn xã hội. Mỗi người dân cần nâng cao tinh thần cảnh giác, chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân, không để các đối tượng xấu lợi dụng lòng tin và sự thiếu hiểu biết để thực hiện hành vi phạm tội. Việc nâng cao nhận thức, kỹ năng số cho người dân, đặc biệt là phụ huynh học sinh, chính là “lá chắn” quan trọng để ngăn chặn hiệu quả các hành vi lừa đảo trên không gian mạng, góp phần bảo đảm an ninh, an toàn xã hội trong quá trình chuyển đổi số quốc gia.
Lý Lan
