Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao của thế giới, là nơi cư trú và điểm dừng chân của hàng trăm loài chim hoang dã, chim di cư. Theo các chuyên gia bảo tồn, nước ta hiện có khoảng 840 đến gần 900 loài chim, trong đó nhiều loài quý hiếm được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam và thuộc danh mục bảo vệ của Công ước CITES như hồng hoàng, công, gà tiền mặt đỏ, khướu Ngọc Linh, sếu đầu đỏ, các loài vẹt quý hiếm… Tuy nhiên, cùng với nhu cầu chơi chim cảnh, sử dụng chim hoang dã làm thực phẩm hoặc phục vụ mua bán thương mại, nhiều loài chim đang bị săn bắt với quy mô lớn. Thực tế cho thấy, hoạt động săn bắt chim hiện nay không còn mang tính tự phát nhỏ lẻ mà diễn ra ngày càng tinh vi, chuyên nghiệp. Tại nhiều địa phương, các đối tượng sử dụng lưới tàng hình, bẫy dính, loa dẫn dụ điện tử, súng tự chế để bẫy chim hàng loạt. Không ít khu vực rừng tự nhiên, đồng ruộng, vùng ngập nước trở thành “điểm nóng” săn bắt chim di cư vào mùa chim về. Đáng lo ngại, hoạt động mua bán hiện nay chủ yếu được thực hiện công khai trên mạng xã hội, các hội nhóm trực tuyến với hàng chục nghìn thành viên tham gia.
Theo thống kê của Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV), có tới hơn 66% số vụ vi phạm liên quan đến chim hoang dã được phát hiện trên Internet, trong đó Facebook chiếm trên 90% các vụ việc trực tuyến. Trên không gian mạng, các đối tượng không chỉ rao bán chim cảnh, chim rừng mà còn công khai quảng cáo các công cụ săn bắt mang tính tận diệt như loa bẫy chim, lưới siêu mỏng, keo dính chim, thiết bị phát âm thanh dụ đàn. Song song với hoạt động trực tuyến, nhiều tụ điểm buôn bán chim cảnh tại các đô thị lớn vẫn tồn tại dai dẳng trong thời gian dài. Tại Hà Nội, các khu vực Kim Ngưu, Tăng Bạt Hổ tiếp tục bị phản ánh là nơi buôn bán nhiều loài chim hoang dã. Qua các đợt kiểm tra của lực lượng chức năng, hàng trăm cá thể chim như chào mào, khướu, chích chòe lửa, nhồng, két ngực hồng, cu gáy, bạc má, kim oanh… bị phát hiện bày bán công khai. Dù nhiều cơ sở đã bị xử phạt hành chính, tình trạng tái phạm vẫn tiếp diễn.
Không ít người chơi chim hiện nay tham gia mua bán theo tâm lý “hồn nhiên”, chỉ coi đây là thú vui tao nhã mà không quan tâm đến nguồn gốc hợp pháp của chim. Nhiều giao dịch được thực hiện qua mạng hoặc tại các cửa hàng nhỏ lẻ mà không có bất kỳ giấy tờ chứng minh nguồn gốc nào. Một bộ phận người dân cho rằng việc nuôi vài con chim để làm cảnh là chuyện bình thường nên chủ quan trước các quy định pháp luật. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật hiện hành, hành vi săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển, mua bán trái phép động vật hoang dã, đặc biệt là các loài nguy cấp, quý hiếm có thể bị xử lý rất nghiêm khắc. Điều 244 Bộ luật Hình sự quy định mức hình phạt cao nhất lên tới 15 năm tù đối với các hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Đối với pháp nhân thương mại, mức xử phạt có thể lên tới 30 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động. Ngay cả người mua để nuôi làm cảnh nếu biết rõ chim có nguồn gốc săn bắt trái phép vẫn có thể bị xử lý về hành vi nuôi nhốt động vật rừng trái quy định. Trong trường hợp tang vật là các loài thuộc danh mục nguy cấp, quý hiếm được bảo vệ, người mua vẫn có nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự dù mục đích chỉ để chơi chim.
Điều đáng lo ngại hơn là những tác động nghiêm trọng đối với môi trường tự nhiên. Chim hoang dã giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ sinh thái như phát tán hạt giống, kiểm soát sâu bệnh, duy trì cân bằng sinh học. Việc săn bắt tận diệt không chỉ khiến số lượng nhiều loài chim suy giảm nhanh chóng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống tự nhiên. Nhiều chuyên gia cảnh báo, sự biến mất của các loài chim hoang dã sẽ kéo theo nguy cơ mất cân bằng sinh thái, gia tăng sâu bệnh hại cây trồng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và hệ sinh thái rừng. Đối với chim di cư, việc săn bắt tràn lan còn ảnh hưởng đến cam kết quốc tế của Việt Nam trong bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ các tuyến di cư toàn cầu. Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, nhiều đàn chim di cư từng biến mất nhiều năm đã bắt đầu quay trở lại trong thời gian gần đây nhờ môi trường được cải thiện. Tuy nhiên, nếu tình trạng săn bắt tiếp tục diễn ra công khai, nguy cơ các đàn chim tiếp tục suy giảm là rất lớn.
Nguyên nhân của thực trạng trên trước hết xuất phát từ lợi nhuận kinh tế. Một số loài chim quý hiếm có giá bán từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng mỗi cá thể. Nhu cầu chơi chim cảnh, đặc biệt là các loài chim hót, chim có màu sắc đẹp khiến hoạt động săn bắt diễn ra liên tục. Bên cạnh đó, việc mua bán qua mạng xã hội giúp các đối tượng dễ dàng tiếp cận khách hàng, giao dịch kín đáo, gây khó khăn cho công tác quản lý. Một nguyên nhân khác là nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân còn hạn chế. Không ít người chưa phân biệt được đâu là chim nuôi sinh sản hợp pháp, đâu là chim hoang dã bị khai thác từ tự nhiên. Tâm lý sính chim lạ, chim quý, xem việc sở hữu chim rừng là thể hiện đẳng cấp vô tình tiếp tay cho các hoạt động khai thác trái phép. Ngoài ra, chế tài xử lý tại một số nơi còn chưa đủ sức răn đe, việc kiểm tra, xử lý chưa thường xuyên, dẫn đến tình trạng tái phạm kéo dài. Nhiều vụ việc chỉ dừng ở xử phạt hành chính trong khi số lượng chim bị buôn bán rất lớn.
Tại tỉnh Tuyên Quang, với diện tích rừng tự nhiên rộng lớn, hệ sinh thái đa dạng, đây cũng là địa bàn có nhiều loài chim hoang dã sinh sống. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của mạng xã hội và thú chơi chim cảnh, tình trạng săn bắt, mua bán chim rừng trên địa bàn tiềm ẩn diễn biến phức tạp. Một số đối tượng lợi dụng khu vực rừng núi, vùng giáp ranh để đặt bẫy, dùng loa dẫn dụ săn bắt chim tự nhiên rồi vận chuyển đi tiêu thụ tại các địa phương khác. Không chỉ các loài chim thông thường, một số loài chim có giá trị kinh tế cao cũng trở thành mục tiêu săn bắt trái phép. Các phương thức hoạt động ngày càng tinh vi hơn, từ giao dịch trực tiếp đến rao bán trên mạng xã hội, chuyển phát qua xe khách hoặc dịch vụ vận chuyển hàng hóa.
Trước thực trạng đó, lực lượng Cảnh sát kinh tế Công an tỉnh Tuyên Quang đã chủ động triển khai nhiều biện pháp nghiệp vụ nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến động vật hoang dã. Bám sát chỉ đạo của Bộ Công an về tăng cường đấu tranh với các hành vi săn bắt, buôn bán động vật hoang dã, chim di cư, lực lượng Công an đã phối hợp chặt chẽ với kiểm lâm, chính quyền cơ sở và các ngành chức năng tăng cường rà soát địa bàn, kiểm tra các cơ sở kinh doanh chim cảnh, các tuyến vận chuyển và hoạt động mua bán trên không gian mạng. Công tác tuyên truyền được chú trọng triển khai sâu rộng đến người dân, đặc biệt tại các khu vực có nguy cơ cao xảy ra tình trạng săn bắt chim. Lực lượng chức năng thường xuyên tuyên truyền quy định pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã, vận động người dân không săn bắt, mua bán, nuôi nhốt chim rừng trái phép; ký cam kết không sử dụng các công cụ săn bắt tận diệt như lưới bẫy, loa điện tử, súng tự chế.
Cùng với đó, lực lượng Cảnh sát kinh tế tăng cường nắm tình hình trên không gian mạng, kịp thời phát hiện các tài khoản, hội nhóm có dấu hiệu mua bán động vật hoang dã để phối hợp xác minh, xử lý. Nhiều vụ việc vận chuyển, tàng trữ động vật hoang dã trái phép đã được phát hiện, ngăn chặn kịp thời. Quá trình đấu tranh cho thấy, nhiều đối tượng vi phạm chưa nhận thức đầy đủ hậu quả của hành vi săn bắt chim đối với môi trường sinh thái. Không ít trường hợp sử dụng chim rừng như một thú vui mà không biết hành vi này có thể vi phạm pháp luật. Thực tế đó đặt ra yêu cầu cần tiếp tục nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật để thay đổi nhận thức cộng đồng. Mỗi người dân cần hiểu rằng, việc mua một con chim rừng đồng nghĩa có thể tiếp tay cho cả một chuỗi hành vi săn bắt, vận chuyển, buôn bán trái phép phía sau. Khi nhu cầu tiêu thụ còn tồn tại thì hoạt động săn bắt tận diệt vẫn sẽ tiếp diễn.
Bảo vệ chim hoang dã không chỉ là trách nhiệm của lực lượng chức năng mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Mỗi người dân cần từ bỏ thói quen tiêu thụ, nuôi nhốt chim rừng không rõ nguồn gốc; ưu tiên lựa chọn các loài chim sinh sản hợp pháp từ cơ sở được cấp phép; chủ động thông báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện các hành vi săn bắt, buôn bán trái phép. Trong bối cảnh Việt Nam đang nỗ lực thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn đa dạng sinh học, việc đấu tranh ngăn chặn nạn săn bắt, buôn bán chim hoang dã không chỉ góp phần bảo vệ môi trường sinh thái mà còn thể hiện trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai. Những cánh chim tự do giữa thiên nhiên không chỉ là vẻ đẹp của môi trường sống mà còn là thước đo cho sự phát triển bền vững và văn minh của xã hội.
Lý Lan
