Thực tế cho thấy, một trong những “điểm yếu” lớn nhất của người dùng mạng xã hội khi tham gia livestream chính là thói quen chia sẻ thông tin cá nhân một cách tùy tiện. Việc để lại số điện thoại, ngày tháng năm sinh, địa chỉ hoặc các thông tin liên quan đến tài khoản cá nhân trong phần bình luận tưởng chừng vô hại nhưng lại trở thành “nguồn dữ liệu đầu vào” quan trọng để các đối tượng xấu khai thác, phục vụ cho hoạt động lừa đảo. Theo ghi nhận của lực lượng chức năng, nhiều đường dây tội phạm công nghệ cao đã tổ chức thu thập thông tin cá nhân ngay trong các phiên livestream bán hàng, tư vấn dịch vụ hoặc các nội dung có lượng tương tác lớn như tử vi, tướng số. Các đối tượng không cần sử dụng biện pháp kỹ thuật phức tạp mà chỉ cần theo dõi, ghi chép hoặc sử dụng công cụ tự động để thu thập hàng loạt số điện thoại và thông tin cá nhân được công khai.
Từ những dữ liệu này, các đối tượng tiến hành bước tiếp theo là xâm nhập, chiếm quyền sử dụng tài khoản mạng xã hội của nạn nhân. Thủ đoạn phổ biến là sử dụng chức năng “quên mật khẩu” để yêu cầu hệ thống gửi mã xác thực (OTP) về số điện thoại của chủ tài khoản. Ngay sau đó, đối tượng giả mạo người bán hàng, nhân viên giao hàng hoặc bộ phận chăm sóc khách hàng để liên hệ với nạn nhân, đưa ra các lý do như xác nhận đơn hàng, hoàn tiền, tích điểm… nhằm dụ dỗ cung cấp mã OTP. Chỉ cần nạn nhân mất cảnh giác và cung cấp mã xác thực, toàn bộ quyền kiểm soát tài khoản sẽ nhanh chóng rơi vào tay đối tượng. Từ đây, chúng tiếp tục sử dụng chính tài khoản bị chiếm đoạt để nhắn tin vay tiền người thân, bạn bè, hoặc thực hiện các hành vi lừa đảo khác với mức độ tinh vi hơn, do lợi dụng được sự tin tưởng từ các mối quan hệ quen biết của nạn nhân.
Không dừng lại ở đó, nhiều đường dây tội phạm còn xây dựng mô hình hoạt động khép kín. Sau khi chiếm đoạt tài khoản, chúng sử dụng hệ thống tài khoản ngân hàng “rác” được mua bán trái phép trên các hội nhóm kín để nhận tiền. Đồng thời, các đối tượng còn cung cấp dịch vụ tạo lập, nuôi dưỡng và mua bán tài khoản mạng xã hội “sạch” nhằm phục vụ cho hoạt động lừa đảo quy mô lớn, tạo thành một “hệ sinh thái tội phạm” trên không gian mạng. Một trong những thủ đoạn nổi lên trong thời gian gần đây là hình thức lừa đảo “cào vé trúng thưởng” qua livestream. Các đối tượng lập các trang mạng xã hội với tên gọi hấp dẫn, tổ chức livestream với bối cảnh dàn dựng công phu, sử dụng người đóng giả khách hàng liên tục trúng thưởng với số tiền lớn nhằm tạo hiệu ứng đám đông và lòng tin giả tạo.
Khi người xem bị cuốn vào tâm lý “có thể trúng thưởng dễ dàng”, các đối tượng bắt đầu yêu cầu chuyển tiền để mua mã số hoặc tham gia chương trình. Sau đó, chúng thông báo nạn nhân đã trúng thưởng nhưng kèm theo hàng loạt yêu cầu nộp thêm các khoản phí như phí xác minh, phí thuế, phí vận chuyển hoặc phí giải ngân. Quá trình này được lặp lại nhiều lần cho đến khi nạn nhân không còn khả năng chi trả hoặc nhận ra bị lừa thì các đối tượng lập tức cắt đứt liên lạc. Đáng chú ý, các đối tượng thường sử dụng nhiều thủ đoạn để tăng độ tin cậy như tạo bình luận giả, đăng tải hình ảnh chuyển khoản thành công, sử dụng video dàn dựng cảnh nhận thưởng hoặc thậm chí mạo danh người nổi tiếng, doanh nghiệp uy tín. Một số trường hợp còn ứng dụng công nghệ để tạo hiệu ứng hình ảnh, âm thanh chân thực, khiến người xem khó phân biệt thật – giả. Theo số liệu tổng hợp từ lực lượng chức năng, trong các năm gần đây, các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng có xu hướng gia tăng cả về số lượng và mức độ thiệt hại. Riêng các hành vi liên quan đến lợi dụng mạng xã hội, trong đó có livestream, chiếm tỷ lệ đáng kể. Nhiều vụ việc có quy mô lớn, số tiền bị chiếm đoạt lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng, với hàng nghìn bị hại trên phạm vi cả nước.
Điển hình, lực lượng Công an đã triệt phá một số đường dây chuyên thu thập dữ liệu cá nhân từ các nền tảng mạng xã hội, sau đó tổ chức lừa đảo bằng hình thức giả mạo tài khoản, gọi điện yêu cầu cung cấp mã OTP hoặc tham gia các chương trình trúng thưởng ảo. Qua điều tra cho thấy, các đối tượng hoạt động có tổ chức, phân công nhiệm vụ cụ thể từ khâu thu thập dữ liệu, tiếp cận nạn nhân, thực hiện hành vi lừa đảo đến rửa tiền, xóa dấu vết. Thực tế công tác đấu tranh cho thấy, nhiều vụ án điển hình đã được triệt phá, qua đó bóc trần phương thức, thủ đoạn của loại tội phạm này. Điển hình, tháng 3/2024, Công an TP Hà Nội đã triệt phá một ổ nhóm chuyên lừa đảo chiếm đoạt tài sản qua hình thức giả mạo tài khoản Facebook. Nhóm đối tượng thu thập hàng nghìn số điện thoại từ các phiên livestream bán hàng, sau đó sử dụng thủ đoạn “quên mật khẩu” để chiếm quyền kiểm soát tài khoản. Chỉ trong thời gian ngắn, nhóm này đã chiếm đoạt hàng chục tỷ đồng từ hàng trăm bị hại trên cả nước.
Trước đó, năm 2023, Công an tỉnh Bắc Ninh cũng đã khởi tố một đường dây sử dụng mạng xã hội để tổ chức các phiên livestream “cào vé trúng thưởng”. Các đối tượng dựng kịch bản tinh vi, thuê người đóng giả trúng thưởng nhằm tạo lòng tin. Qua điều tra xác định, tổng số tiền các đối tượng chiếm đoạt lên tới hơn 30 tỷ đồng, với hàng nghìn người tham gia. Một vụ việc khác xảy ra tại TP Hồ Chí Minh, lực lượng Công an đã bắt giữ nhóm đối tượng chuyên tổ chức livestream bán hàng, sau đó thu thập thông tin khách hàng để thực hiện hành vi lừa đảo. Nhóm này sử dụng dữ liệu thu thập được để gọi điện giả danh nhân viên giao hàng, yêu cầu cung cấp mã OTP, từ đó chiếm đoạt tài khoản và thực hiện các giao dịch chuyển tiền trái phép.
Các vụ án nêu trên cho thấy, điểm chung trong phương thức hoạt động của các đối tượng là tận dụng triệt để sự chủ quan của người dùng mạng xã hội trong việc bảo mật thông tin cá nhân. Chỉ một thao tác để lộ số điện thoại hoặc cung cấp mã OTP cũng có thể dẫn đến hậu quả mất quyền kiểm soát tài khoản, kéo theo nguy cơ thiệt hại tài sản không chỉ của cá nhân mà còn lan rộng tới người thân, bạn bè.
Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, trước hết xuất phát từ nhận thức của một bộ phận người dân về an toàn thông tin còn hạn chế. Nhiều người chưa ý thức đầy đủ về giá trị và mức độ nhạy cảm của dữ liệu cá nhân, dẫn đến việc chia sẻ công khai một cách tùy tiện. Bên cạnh đó, tâm lý ham lợi, nhẹ dạ, thiếu kiểm chứng thông tin trước khi thực hiện giao dịch cũng là yếu tố khiến nhiều người dễ dàng trở thành nạn nhân. Ngoài ra, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và mạng xã hội cũng tạo điều kiện để các đối tượng tội phạm liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn hoạt động. Các công cụ hỗ trợ như phần mềm giả lập, trí tuệ nhân tạo, kỹ thuật che giấu danh tính… khiến việc phát hiện, truy vết gặp không ít khó khăn.
Trước tình hình trên, lực lượng Công an đã và đang triển khai đồng bộ nhiều biện pháp nghiệp vụ nhằm đấu tranh, ngăn chặn loại tội phạm này. Trong đó, tập trung tăng cường công tác nắm tình hình trên không gian mạng, phát hiện sớm các dấu hiệu hoạt động lừa đảo; phối hợp với các đơn vị liên quan để xác minh, xử lý các tài khoản vi phạm; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về an toàn thông tin cá nhân. Cùng với đó, công tác hoàn thiện hành lang pháp lý cũng được chú trọng. Theo quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành, các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, xâm nhập trái phép vào tài khoản, sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông để thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản đều có thể bị xử lý nghiêm khắc với mức hình phạt cao nhất lên đến tù chung thân, tùy theo tính chất, mức độ và hậu quả gây ra.
Về chế tài xử lý, hệ thống pháp luật hiện hành đã có những quy định rất cụ thể, đủ sức răn đe đối với các hành vi lợi dụng không gian mạng, thu thập thông tin cá nhân để thực hiện hành vi lừa đảo. Theo quy định tại Bộ luật Hình sự 2015, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản được quy định tại Điều 174 với các khung hình phạt nghiêm khắc. Cụ thể, người nào bằng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2 triệu đồng trở lên hoặc dưới 2 triệu đồng nhưng thuộc các trường hợp luật định thì bị:
Phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm (khoản 1);
Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, chiếm đoạt tài sản từ 50 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng (khoản 2);
Phạt tù từ 07 năm đến 15 năm nếu chiếm đoạt tài sản từ 200 triệu đồng đến dưới 500 triệu đồng (khoản 3);
Phạt tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân nếu chiếm đoạt tài sản từ 500 triệu đồng trở lên (khoản 4).
Đáng chú ý, trong các vụ lừa đảo qua livestream hiện nay, đa số các đối tượng đều hoạt động theo băng nhóm, có sự phân công vai trò cụ thể, do đó thường rơi vào tình tiết tăng nặng “phạm tội có tổ chức” và “có tính chất chuyên nghiệp”. Bên cạnh đó, đối với hành vi chiếm quyền truy cập tài khoản mạng xã hội, sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân, pháp luật cũng có quy định xử lý riêng. Cụ thể, tại Điều 289 của Bộ luật Hình sự 2015, người nào truy cập trái phép vào mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc phương tiện điện tử của người khác có thể bị phạt:
Phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 300 triệu đồng hoặc phạt tù từ 01 năm đến 05 năm;
Trường hợp phạm tội có tổ chức, thu lợi bất chính lớn hoặc gây hậu quả nghiêm trọng thì mức phạt tù có thể lên đến 07 năm;
Mức cao nhất lên tới 12 năm tù nếu gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
Ngoài ra, Điều 290 của Bộ luật Hình sự 2015 quy định rõ về tội “sử dụng mạng máy tính, mạng viễn thông, phương tiện điện tử để chiếm đoạt tài sản”. Đây là điều khoản được áp dụng phổ biến trong các vụ án lừa đảo công nghệ cao, với mức hình phạt cao nhất lên đến 20 năm tù. Không chỉ dừng lại ở trách nhiệm hình sự, các hành vi thu thập, mua bán trái phép dữ liệu cá nhân còn có thể bị xử phạt theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP, trong đó quy định rõ việc xử lý đối với hành vi thu thập, xử lý dữ liệu cá nhân khi chưa được sự đồng ý của chủ thể dữ liệu.
Từ góc độ phòng ngừa, bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng cường đấu tranh của lực lượng chức năng, yếu tố quyết định vẫn là ý thức của người dân. Trong bối cảnh dữ liệu cá nhân ngày càng trở thành “tài sản số” có giá trị, việc bảo vệ thông tin cá nhân cần được coi là nguyên tắc bắt buộc khi tham gia môi trường mạng. Để chủ động phòng ngừa, mỗi người dân cần nâng cao ý thức tự bảo vệ mình trên không gian mạng. Trước hết, tuyệt đối không công khai các thông tin cá nhân như số điện thoại, địa chỉ, ngày sinh trên các phiên livestream hoặc các nền tảng công khai. Khi có nhu cầu giao dịch, nên sử dụng các kênh chính thức, tin nhắn riêng tư và kiểm chứng rõ ràng danh tính của đối tác.
Đặc biệt, cần ghi nhớ nguyên tắc “không cung cấp mã OTP cho bất kỳ ai dưới mọi hình thức”. Đây là “chìa khóa” bảo mật quan trọng, việc để lộ mã xác thực đồng nghĩa với việc trao quyền kiểm soát tài khoản cho người khác. Đồng thời, không thực hiện chuyển tiền khi chưa xác minh rõ thông tin, nhất là đối với các yêu cầu mang tính chất gấp gáp, bất thường. Đối với các chương trình trúng thưởng, khuyến mại trên mạng xã hội, người dân cần tỉnh táo nhận diện các dấu hiệu bất thường như yêu cầu nộp phí trước, tỷ lệ trúng thưởng quá cao, thiếu thông tin pháp lý minh bạch. Cần hiểu rằng, các loại hình như “vé số nước ngoài” bán qua mạng xã hội hiện nay đều không được phép hoạt động hợp pháp tại Việt Nam.
Khi phát hiện các dấu hiệu nghi vấn hoặc đã trở thành nạn nhân của hành vi lừa đảo, người dân cần nhanh chóng lưu giữ các chứng cứ liên quan và trình báo cơ quan Công an nơi gần nhất để được hỗ trợ kịp thời. Việc tố giác sớm không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại mà còn góp phần hỗ trợ lực lượng chức năng trong công tác điều tra, xử lý đối tượng. Có thể thấy, tội phạm lợi dụng livestream để lừa đảo đang ngày càng diễn biến phức tạp, với nhiều thủ đoạn mới, tinh vi và khó nhận diện. Trong bối cảnh đó, bên cạnh sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng, vai trò chủ động phòng ngừa của mỗi người dân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chỉ khi mỗi cá nhân nâng cao cảnh giác, sử dụng mạng xã hội một cách an toàn, có trách nhiệm thì mới có thể hạn chế tối đa nguy cơ trở thành nạn nhân, đồng thời góp phần xây dựng môi trường không gian mạng lành mạnh, an toàn.
Lý Lan
